Στις 5 Δεκεμβρίου 1941, λιγότερο από 30 χιλιόμετρα από το Κρεμλίνο, Γερμανοί στρατιώτες άναβαν φωτιά κάτω από έναν κινητήρα άρματος, προσπαθώντας να τον βάλουν μπροστά. Την ίδια μέρα άρχισε η σοβιετική αντεπίθεση, που σύντομα ανάγκασε τα γερμανικά στρατεύματα να υποχωρήσουν. Η εικόνα μοιάζει να επιβεβαιώνει μια γνώριμη εξήγηση: ο ρωσικός χειμώνας σταμάτησε τον Χίτλερ. Όμως η πορεία προς τη Μόσχα είχε ήδη κριθεί από πολλούς παράγοντες, πριν έρθουν τα πιο δυνατά κρύα.
Πώς καθιερώθηκε η ιστορία του «στρατηγού Χειμώνα»
Μετά τον πόλεμο, Γερμανοί στρατηγοί έγραψαν απομνημονεύματα και ιστορικές μελέτες που απέδιδαν την αποτυχία στη Μόσχα κυρίως στον Χίτλερ και στον ρωσικό χειμώνα. Ο Κόκκινος Στρατός συχνά περνούσε σε δεύτερο πλάνο. Η εκδοχή αυτή επηρέασε για χρόνια και την αμερικανική ιστοριογραφία, καθώς πρώην Γερμανοί αξιωματικοί συμμετείχαν σε μελέτες για το ανατολικό μέτωπο.
Η εξήγηση ήταν βολική, αλλά δεν ήταν καινούργια. Μετά την καταστροφή της εκστρατείας του Ναπολέοντα στη Ρωσία το 1812, η γαλλική πλευρά είχε επίσης αποδώσει την ήττα στο κρύο. Ωστόσο, ο στρατός του Ναπολέοντα είχε χάσει τους περισσότερους άνδρες του από την πείνα, τις ασθένειες και την εξάντληση πριν φτάσει ο χειμώνας.
Η επίθεση άρχισε με καλό καιρό
Η γερμανική επιχείρηση «Τυφώνας» ξεκίνησε στα τέλη Σεπτεμβρίου 1941. Τις πρώτες μέρες ο καιρός ήταν ξηρός και σχετικά ζεστός, ιδανικός για τα άρματα. Οι γερμανικές δυνάμεις περικύκλωσαν μεγάλους σοβιετικούς στρατούς κοντά στη Βιάζμα και το Μπριάνσκ, αιχμαλωτίζοντας εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες. Οι σοβιετικές άμυνες είχαν υπολογίσει λάθος το κύριο σημείο της επίθεσης, ενώ οι γερμανικές μονάδες συνέχιζαν να προωθούνται.
Το χιόνι που έπεσε στις 6 Οκτωβρίου έλιωσε. Οι βροχές, όμως, μετέτρεψαν τους χωματόδρομους σε βαθιά λάσπη. Τα φορτηγά βούλιαζαν, τα άρματα δυσκολεύονταν να κινηθούν και τα πυρομαχικά καθυστερούσαν. Η λάσπη επιβράδυνε τη γερμανική προέλαση, δίνοντας στον Ζούκοφ χρόνο να οργανώσει νέες άμυνες. Αλλά δεν ήταν αποκλειστικά γερμανικό πρόβλημα: και οι σοβιετικές μεταφορές αντιμετώπιζαν δυσκολίες. Οι Σοβιετικοί, ωστόσο, πολεμούσαν κοντά στη Μόσχα και στο δικό τους σιδηροδρομικό δίκτυο, ενώ οι Γερμανοί απομακρύνονταν όλο και περισσότερο από τις δικές τους γραμμές ανεφοδιασμού.
Οι ελλείψεις είχαν αρχίσει πριν από τον μεγάλο παγετό
Το γερμανικό δίκτυο ανεφοδιασμού δεν μπορούσε να υποστηρίξει την προέλαση. Οι σοβιετικές σιδηροδρομικές γραμμές είχαν διαφορετικό πλάτος από τις ευρωπαϊκές, οπότε οι Γερμανοί έπρεπε να τις προσαρμόζουν καθώς προχωρούσαν. Στις αρχές Νοεμβρίου, η Ομάδα Στρατιών Κέντρο χρειαζόταν περίπου 30 τρένα την ημέρα, αλλά λάμβανε γύρω στα 16. Τα καύσιμα και τα πυρομαχικά είχαν προτεραιότητα· τα χειμερινά ρούχα, που ο στρατός χρειαζόταν επειγόντως, δεν είχαν προβλεφθεί για όλους.
Η υπόθεση ότι η εκστρατεία θα τελείωνε πριν από τον χειμώνα είχε αφήσει τους στρατιώτες με ανεπαρκή εξοπλισμό. Όταν ο παγετός έφτασε, οι γερμανικές μηχανές πάγωναν, τα λάδια πύκνωναν και τα όπλα δυσλειτουργούσαν. Όμως τα προβλήματα ανεφοδιασμού υπήρχαν ήδη πριν από τις πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Ο χειμώνας επιδείνωσε μια κρίση που είχε ξεκινήσει νωρίτερα.
Η σοβιετική αντίσταση και οι νέες εφεδρείες
Οι Γερμανοί δεν πολεμούσαν μόνο το έδαφος και τον καιρό. Σοβιετικές μονάδες, εθελοντές, εργάτες και δόκιμοι υπερασπίστηκαν τις προσεγγίσεις της Μόσχας. Χιλιάδες δόκιμοι από στρατιωτικές σχολές κράτησαν για ημέρες θέσεις νοτιοδυτικά της πόλης, με βαρύτατες απώλειες. Οι ιστορίες για τους 28 στρατιώτες του Πανφίλοφ έγιναν γνωστές, αν και σημαντικές λεπτομέρειες αποδείχθηκαν μεταγενέστερη επινόηση. Η παραποίηση δεν αναιρεί, όμως, την πραγματική μάχη που δόθηκε εκεί.
Ένας γνωστός μύθος λέει ότι οι Σοβιετικοί μετέφεραν μαζικά «Σιβηριανούς» από την Άπω Ανατολή χάρη στις πληροφορίες του κατασκόπου Richard Sorge για τις ιαπωνικές προθέσεις. Μονάδες από την περιοχή πράγματι πολέμησαν κοντά στη Μόσχα, αλλά αρκετές είχαν αρχίσει να μετακινούνται δυτικά πριν από το μήνυμά του. Οι εφεδρείες προέρχονταν και από άλλες περιοχές της χώρας, καθώς ο Κόκκινος Στρατός συγκροτούσε νέους στρατούς.
Τι δείχνουν οι θερμοκρασίες
Ο Δεκέμβριος του 1941 ήταν πολύ ψυχρότερος από τον μέσο όρο, ενώ ο Ιανουάριος του 1942 ήταν ένας από τους πιο κρύους που είχε καταγράψει η Μόσχα. Ο παγετός προκάλεσε πραγματικές απώλειες: καταγράφονται πάνω από 112.000 περιστατικά κρυοπαγημάτων στον γερμανικό στρατό έως τα τέλη Φεβρουαρίου. Παρ’ όλα αυτά, οι απώλειες από μάχες ήταν πολύ μεγαλύτερες. Και οι Σοβιετικοί υπέφεραν από το κρύο, ειδικά όταν επιτίθεντο σε ανοιχτό, χιονισμένο έδαφος.
Η σοβιετική αντεπίθεση άρχισε στις 5 Δεκεμβρίου, όταν οι γερμανικές δυνάμεις είχαν ήδη εξαντληθεί. Ο παγετός έκανε το έδαφος προσπελάσιμο για τα άρματα, αλλά στη συνέχεια επιβάρυνε τους Γερμανούς, που δεν είχαν κατάλληλα ρούχα, λιπαντικά ή χειμερινό εξοπλισμό. Η υποχώρηση και οι αποφάσεις της διοίκησης —όπως η απαγόρευση μεγάλης κλίμακας υποχώρησης από τον Χίτλερ— επηρέασαν επίσης την έκβαση.
Ο χειμώνας δεν ήταν ο μόνος υπεύθυνος
Η ήττα έξω από τη Μόσχα δεν εξηγείται μόνο από τη θερμοκρασία. Η γερμανική επίθεση εξασθένησε από τις μήνες των μαχών, τη λάσπη, τις ελλείψεις και την αντίσταση του Κόκκινου Στρατού. Ο χειμώνας ήρθε να τιμωρήσει έναν στρατό που δεν είχε προετοιμαστεί γι’ αυτόν. Δεν σταμάτησε μόνος του τον Χίτλερ· έκανε την αποτυχία πολύ πιο οδυνηρή.
Γνωρίζατε πόσο σημαντικές ήταν οι ελλείψεις και η σοβιετική αντίσταση στην έκβαση της μάχης; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να ανακαλύψετε κι άλλα σχετικά άρθρα στον ιστότοπο.