Παγωμένος χρόνος στο σπηλαιοβάραθρο της Ανδρίτσας Αργολίδας | Λίνα Κορμαζοπούλου – Αρχαιολόγος
Η εικόνα του ευρήματος – Ιστορικό πλαίσιο
Άποψη του μεγάλου κεντρικού χώρου του σπηλαίου. Επίπεδο 1.
Το βάραθρο εισόδου στο σπήλαιο.
Το Επίπεδο 2.
Οριζοντιογραφία του σπηλαίου Ανδρίτσας. Κάθε επίπεδο αποδίδεται με διαφορετικό χρώμα. Τοπογραφική αποτύπωση: Θεόδωρος Χατζηθεοδώρου, Ευθυμία Τσάκου.
Άποψη του εσωτερικού του σπηλαίου με ανθρώπινα οστά κάτω από
σταλαγμιτική κρούστα και αγγεία στο βάθος.
Ανθρώπινα οστά στο Επίπεδο 2.
(7). Σχέδιο λυχναριού βορειοαφρικανικού τύπου (11,6χ6,8 εκ.). Σχ.: Δ. Μπακογιαννάκη. (8). Μεγάλο σφαιρικό αγγείο αποθήκευσης (30,8χ26,3 εκ.). (9) Λυχνάρι σε απομίμηση αττικού τύπου (9,4×7,2 εκ.). (10). Πιθαμφορέας του τύπου fruit amphora (54χ41 εκ.). (11). Μικρή γραπτή σφαιρική πρόχους (17,2×12,6 εκ.). (12). Γραπτή σφαιρική πρόχους (19,8χ16,9 εκ.). (13). Σχέδιο πόρπης τύπου Sucidava. Διακόσμηση με ομόκεντρους κυκλίσκους (5, 7χ3, 7 εκ.). Σχ.: Δ. Μπακογιαννάκη. (14). Σχέδιο πόρπης τύπου αγκράφας (διάμ. 4,2 εκ.). Σχ.: Δ. Μπακογιαννάκη.
Χάλκινες οινοχόες.
Μαχαίρι (15,3 εκ.).
Σταυρός λιτανείας. Ο σταυρός φέρει και στις δύο όψεις του εγχάρακτη μεγαλογράμματη επιγραφή που αποδίδει την Κυριακή Προσευχή.
Αιχμή δόρατος (22,9 εκ.).
Θησαυρός νομισμάτων διασκορπισμένος γύρω από οινοχοῒσκη.
[1]
Abadie-Reynal 1989: Abadie-Reynal C., «Les amphores protobyzantines d’Argos (IVe –VIe s.)», στο V. Deroche / J.–M. Spieser (επιμ.), Recherches sur la céramique byzantine (Athènes 1987) (BCH Suppl.,18), Athènes 1989, σ. 47–56.
Abadie-Reynal 1998: Abadie-Reynal C., «Un exemple de régression du phénomène urbain: Argos aux IVe–VIIe siècles ap. J.-C.», στο A. Pariente / G. Touchais (επιμ.), Argos et l’Argolide. Topographie et urbanisme. Actes de la Table Ronde internationale. Athènes – Argos, 28/4–1/5/1990 (Recherches franco-helléniques, 3), Nauplion and Athens, 1998, σ. 397–404.
Abadie-Reynal 2013: Abadie-Reynal C., «Argos from the Fourth to Eighth Centuries», στο J. Albani / E. Chalkia (επιμ.), Heaven and earth. Cities and countryside in Byzantine Greece, 2013, σ. 210-216.
Αθανασούλης / Βασιλείου 2016: Αθανασούλης Δ. / Βασιλείου Α. (επιμ.), Βυζαντινό Μουσείο Αργολίδας. Κατάλογος μόνιμης έκθεσης, Αθήνα 2016.
Αναγνωστάκης / Πούλου–Παπαδημητρίου 1997: Αναγνωστάκης Η. / Πούλου–Παπαδημητρίου Ν., «Η πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη (5ος–7ος αιώνας) και προβλήματα της χειροποίητης κεραμικής στην Πελοπόννησο», Σύμμεικτα 11 (1997), σ. 229–322.
Athanasoulis 2013: Athanasoulis D., «Corinth», στο J. Albani / E. Chalkia (επιμ.), Heaven and earth. Cities and countryside in Byzantine Greece, 2013, σ. 192–209.
Aupert 1980: Aupert P., «Objets de la vie quotidienne à Argos en 585 ap. J.–C.», Études Argiennes (BCH Suppl., 6), 1980, σ. 395–458.
Avramea 1997: Avramea A., Le Péloponnèse du IVe au VIIIe siècle: changements et persistences (Byzantina Sorbonensia, 15), Paris 1997.
Bollók 2013: Bollók Α., «Apotropaion and Burial in Early Byzantium: Some Preliminary Considerations», στο E. Juhász (επιμ.), Byzanz und das Abendland: Begegnungen zwischen Ost und West, Βουδαπέστη 2013, σ. 227–241.
Brown 2018: Brown A.R., Corinth in Late Antiquity. A Greek, Roman and Christian City, 2018.
Γερούση 1997: Γερούση E., «Κεραμικά παλαιοχριστιανικών χρόνων από την περιοχή “Επισκοπείου” Σάμου», ΑΔ 47–48 (1992–1993), Μέρος Α΄ (Μελέτες), Αθήνα 1997, σ. 251–268.
Cotsonis 1994: Cotsonis J., Byzantine Figural Processional Crosses, Dumbarton Oaks 1994.
Csiky 2015: Csiky G., Avar-Age Polearms and Edged Weapons. Classification, Typology, Chronology and Technology, Leiden 2015.
Dauterman–Maguire κ.ά. 1989: Dauterman–Maguire E. / Maguire H.P. / Duncan–Flowers M.J., Art and Holy Powers in the Early Christian House, University of Illinois, 1989.
Davidson 1952: Davidson G.R., The Minor objects (Corinth XII), Princeton N.J. 1952.
Drandaki 2005: Drandaki A., «Copper Alloy Jewellery at the Benaki Museum: 4th to 7th century», Antiquité Tardive 13 (2005), σ. 65–76.
Ζαφειράτου κ.ά. 1998: Ζαφειράτου Σ. / Κονταξή Σ. / Μανώλης Σ., «Μελέτη των σκελετικών ευρημάτων του σπηλαίου Προσήλιο Λακωνίας», στο Πρακτικά 1ου Πανελληνίου Σπηλαιολογικού Συνεδρίου: Άνθρωπος και Σπηλαιοπεριβάλλον, Υπουργείο Πολιτισμού, 1998, σ. 139–148.
Faure 1964: Faure P., Fonctions des cavernes crétoises (École française d’Athènes, Travaux et Mémoires, 14), Paris 1964.
Garnett 1975: Garnett K.S., «Late Roman Corinthian lamps from the fountain of the lamps», Hesperia 44 (1975), σ. 173–206.
Hammond 2015: Hammond M.D., Late Roman Ceramics from the Panayia Field, Corinth (late 4th to 7th c.): the Long–distance, Regional and Local Wares in their Economic, Social and Historical Contexts, PhD, University of Missouri, 2015.
Hjohlman κ.ά. 2005: Hjohlman J. / Penttinen A. / Wells B., Pyrgouthi. A rural site in the Berbati valley from the Early Iron Age to Late Antiquity. Excavations by the Swedish Institute at Athens, 1995 and 1997, Stockholm 2005.
Jameson κ.ά. 1994: Jameson M.H. / Runnels C.N. / van Andel T.H., A Greek Countryside: The Southern Argolid from Prehistory to the Present Day, Stanford 1994.
Karagiorgou 2001: Karagiorgou O., «LR2: A Container for the Military annona on the Danubian Border?», στο S. Kingsley / M. Decker (επιμ.), Economy and Exchange in the East Mediterranean during Late Antiquity. Proceedings of a Conference at Somerville College, Oxford, 29th May, 1999, Oxford 2001, σ. 129-166.
Kazanski 2015: Kazanski Μ., «Les influences steppiques dans l’équipement military et équestre des Slaves (Ve–VIIe siècles)», στο C. Călin (επιμ.), Warriors, weapons, and harness from the 5th–10th centuries in the Carpathian Basin, Mega, Cluj-Napoca 2015, σ. 45–55.
Koder 2020: Koder J., «On the Slavic Immigration in the Byzantine Balkans», στο J. Preiser–Kapeller / L. Reinfandt / Y. Stouraitis (επιμ.), Migration Histories of the Medieval Afroeurasian Transition Zone, Boston–Leiden 2020, σ. 81–100.
Κόντη 1983: Κόντη Β., «Συμβολή στην ιστορική γεωγραφία του νομού Αργολίδας», Σύμμεικτα 5 (1983), σ. 169–202.
Κόντη 1998: Κόντη Β., «Βιοτεχνική δραστηριότητα στην περιοχή των Αλιέων Ερμιονίδας (6ος–7ος αι.)», στο Πρακτικά του Ε΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών (1995), Άργος–Ναύπλιον 6–10 Σεπτεμβρίου 1995, τόμ. Β΄, Αθήναι 1998, σ. 335–356.
Κορμαζοπούλου / Χατζηλαζάρου 2005: Κορμαζοπούλου Λ. / Χατζηλαζάρου Δ. (επιμ.), Σπήλαιο Ανδρίτσας, Μοιραίο Καταφύγιο (κατάλογος έκθεσης), Αθήνα 2005.
Κορμαζοπούλου / Χατζηλαζάρου 2010: Κορμαζοπούλου Λ. / Χατζηλαζάρου Δ., «Τα αγγεία του σπηλαιοβαράθρου Ανδρίτσας Αργολίδας. Προκαταρκτική παρουσίαση ενός κλειστού συνόλου του τέλους της Ύστερης Αρχαιότητας και κάποιες απόπειρες ερμηνείας», στο Δ. Παπανικόλα–Μπακιρτζή / Ντ. Κουσουλάκου (επιμ.), Κεραμική της Ύστερης Αρχαιότητας από τον ελλαδικό χώρο (3ος–7ος αι. μ.Χ.). Επιστημονική Συνάντηση. Θεσσαλονίκη 12–16.11.2006. Πρακτικά, Θεσσαλονίκη 2010, τόμ. 1, σ. 169–184.
Κορμαζοπούλου / Χατζηλαζάρου: Κορμαζοπούλου Λ. / Χατζηλαζάρου Δ., Αναφορές ανασκαφικής έρευνας σπηλαίου Ανδρίτσας: ΑΔ 56-59 (2001-2004), Χρονικά, Β6, 2012, σ. 521-522, ΑΔ 60 (2005), Χρονικά, Β2, 2012, σ. 1208-1209, ΑΔ 61 (2006) Χρονικά, Β2, 2013, σ. 1363-1364, ΑΔ 62 (2007), Χρονικά, Β2, 2014, σ. 1401-1402, ΑΔ 63 (2008), Χρονικά, Β2, 2014, σ. 1371, ΑΔ 64 (2009), Χρονικά, Β2, 2014, σ. 1042-1043, ΑΔ 65 (2010), Χρονικά Β2, 2016, σ. 1790-1791.
Koutoussaki 2008: Koutoussaki L., «Lampes d’Argos. Les lampes en terre cuite découvertes dans l’Agora et les Thermes. Campagnes de fouilles 1972–1991», αδημ. διδ. διατρ., Université de Fribourg, 2008.
Λαμπροπούλου κ.ά. 2001: Λαμπροπούλου Α. / Αναγνωστάκης Η. / Κόντη Β. / Πανοπούλου Α., «Συμβολή στην ερμηνεία των αρχαιολογικών τεκμηρίων της Πελοποννήσου κατά τους “σκοτεινούς αιώνες”», στο Ε. Κουντούρα–Γαλάκη (επιμ.), Οι σκοτεινοί αιώνες του Βυζαντίου (7ος–9ος αι.) (ΙΒΕ/ΕΙΕ Διεθνή Συμπόσια, 9), Αθήνα 2001, σ. 189–229.
Λαμπροπούλου 2016: Λαμπροπούλου Α.Ι., «Ανέκδοτος νομισματικός “θησαυρός” από τον Πριόλιθο Καλαβρύτων», Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 36 (2015), σ. 289–304.
Leontsini κ.ά. 2021: Leontsini M. / Manolessou E. / Panopoulou A., «Harbours and Anchorages in Corinthia and Argolis (North-Eastern Peloponnese) from the Early to the Middle Byzantine Period», στο Seasides of Byzantium: Harbours and Anchorages of a Mediterranean Empire, Mainz 2021, σ. 153–166.
Lindros–Wohl 2017: Lindros Wohl B.L., Terracotta Lamps II: 1967-2004 (Isthmia X), Princeton, N.J. 2017.
Miller 2005: Miller St.G., Νεμέα, μουσείο και αρχαιολογικός χώρος, Αθήνα 2005.
Morrisson / Sodini 2002: Morrisson C. / Sodini J.–P., «The Sixth-Century Economy», στο A.E. Laiou (επιμ.), The Economic History of Byzantium from the Seventh through the Fifteenth Century, Dumbarton Oaks, 2002, σ. 171–220.
Oikonomou 1988: Oikonomou A., «Lampes paléochrétiennes d’Argos», BCH 112/1 (1988), σ. 481–502.
Oikonomou–Laniado 2003: Oikonomou–Laniado Α., Argos paléochrétienne. Contribution à l’étude du Péloponnèse Byzantin (BAR Int. Ser., 1173), Οxford 2003.
Παπανικόλα–Μπακιρτζή 2002: Παπανικόλα–Μπακιρτζή Δ. (επιμ.), Καθημερινή Ζωή στο Βυζάντιο (κατάλογος έκθεσης), Αθήνα 2002.
Πέννα 2002: Πέννα Β., «Νομισματική κυκλοφορία στην Ηλεία κατά τη βυζαντινή περίοδο. Μια πρώτη προσέγγιση», στο Π.Γ. Θέμελης / Β. Κόντη (επιμ.), Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη και Ολυμπία. Αστικός και αγροτικός χώρος στη Δυτική Πελοπόννησο. Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου (Αθήνα, 29–30 Μαΐου 1998), Αθήνα 2002, σ. 229–237.
Πέννα 2018: Πέννα Β., «Κοινωνία και οικονομία στην Πελοπόννησο κατά τους βυζαντινούς χρόνους (5ος–12ος αι.)», στο Ch. Doyen / E. Apostolou (επιμ.), Οβολός 10: Το Νόμισμα στην Πελοπόννησο. Πρακτικά συνεδρίου της ΣΤ΄ Επιστημονικής Συνάντησης των Φίλων του Νομισματικού Μουσείου, Άργος, 26–29.5.2011 (BCH Suppl., 57), 2018, σ. 545–590. openedition.org
Πετρίδης 2010: Πετρίδης Π., «Ρωμαϊκά και πρωτοβυζαντινά εργαστήρια κεραμικής στον ελλαδικό χώρο», στο Δ. Παπανικόλα–Μπακιρτζή / Ντ. Κουσουλάκου (επιμ.), Κεραμική της Ύστερης Αρχαιότητας από τον ελλαδικό χώρο (3ος–7ος αι. μ.Χ.). Επιστημονική Συνάντηση. Θεσσαλονίκη 12–16.11.2006. Πρακτικά, Θεσσαλονίκη 2010, τόμ. 1, σ. 81–96.
Πετρίδης 2013: Πετρίδης Π., Πρωτοβυζαντινή κεραμική του ελλαδικού χώρου, Αθήνα 2013.
Petridis 2019: Petridis P., «The 6th–7th century AD Greek Lamps Phenomenon: An Indication of Regional Identity or a Large-Scale Imitation?», στο Ch. Diamanti / A. Vassiliou (επιμ.), Εν Σοφία Μαθητεύσαντες. Essays in Byzantine Material Culture and Society in Honour of Sophia Kalopissi–Verti, Archaeopress, Oxford 2019, σ. 217–226.
Πίκουλας 1995: Πίκουλας Γ.Α., Οδικό δίκτυο και άμυνα (Η Μεγάλη Βιβλιοθήκη, 2), Ηόρος, Αθήνα 1995.
Pitarakis 2005: Pitarakis Br., «Une production caractéristique de cruches en alliage cuivreux (VIe-VIIIe siècles)», Antiquité tardive 13 (2005), σ. 11–27.
Πούλου–Παπαδημητρίου 2004: Πούλου–Παπαδημητρίου Ν., «Οι χάλκινες πόρπες», στο Π.Γ. Θέμελης (επιμ.), Πρωτοβυζαντινή Ελεύθερνα, Τομέας 1, 2004, σ. 231–252.
Rudolph 1979: Rudolph W., «Excavations at Porto Cheli and vicinity. Preliminary report V: the Early Byzantine remains», Hesperia 48 (1979), σ. 294–324.
Sanders 2004: Sanders G.D.R., «Problems in interpreting rural and urban settlement in southern Greece, AD 365–700», στο N.J. Christie (επιμ.), Landscapes of Change. Rural Evolutions in Late Antiquity and the Early Middle Ages, Aldershot, 2004, σ. 163–193.
Σαρρή 2013α: Σαρρή Ε., «Λείψανα αγροτικής εγκατάστασης στη θέση «Άγ. Παντελεήμων – Βίλλα Κρανιδίου»», στο A.D. Rizakis / I.P. Touratsoglou (επιμ.), Villae Rusticae, Family and Market–oriented Farms in Greece under Roman Rule. Proceedings of an Ιnternational Congress held at Patrai, 23–24 April 2010 (Μελετήματα, 68), Αθήνα 2013, σ. 200–211.
Σαρρή 2013β: Σαρρή Ε., «Αγροτικές εγκαταστάσεις της ρωμαϊκής εποχής στην Αργολίδα», στο A.D. Rizakis / I.P. Touratsoglou (επιμ.), Villae Rusticae, Family and Market–oriented Farms in Greece under Roman Rule. Proceedings of an International Congress held at Patrai, 23–24 April 2010 (Μελετήματα, 68), Αθήνα 2013, σ. 212–277.
Σιδηρόπουλος 2002: Σιδηρόπουλος Κλ., «Η νομισματική κυκλοφορία στην υστερορωμαϊκή και πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη: Τυπικό παράδειγμα ή ιστορική εξαίρεση;», στο Π.Γ. Θέμελης / Β. Κόντη (επιμ.), Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη και Ολυμπία. Αστικός και αγροτικός χώρος στη Δυτική Πελοπόννησο. Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου (Αθήνα, 29–30 Μαΐου 1998), Αθήνα 2002, σ. 99–124.
Slane / Sanders 2005: Slane K. / Sanders G.D.R., «Corinth: Late Roman Horizons», Hesperia 74/2 (2005), σ. 243–297.
Στραβοπόδη 2006: Στραβοπόδη Ε., «Το ανθρωπολογικό υλικό», ΑΔ 61 (2006), Χρονικά Β2, Αθήνα 2013, σ. 1365–1366.
Tausend 2006: Tausend K., Verkehrswege der Argolis. Rekonstruktion und historische Bedeutung, Stuttgart 2006.
Tsivikis 2022: Tsivikis N., «A Lord’s Prayer inscription from Amorium and the materiality of early Byzantine Christian prayer», Anatolian Studies 72 (2022), σ. 195–207.
Φάκλαρης 1990: Φάκλαρης Π., Αρχαία Κυνουρία. Ανθρώπινη Δραστηριότητα και Περιβάλλον (Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Δελτίου, 43), Αθήνα 1990.
Wickens 2013: Wickens J., «Non-Ritual Use of Caves in the Classical and Late Roman Periods: The Case of Attika», στο F. Mavridis / J.T. Jensen (επιμ.), Stable Places and Changing Perceptions: Cave Archaeology in Greece (Bar Int. Series, 2558), 2013, σ. 239–245.
Yangaki 2017: Yangaki A., «Οbservations on the Pottery (5th–early 20th c. AD) from the Τheopetra Cave, Thessaly (Greece)», στο F. Yenişehirlioğlu (επιμ.), XIth Congress AIECM3 on Medieval and Modern Period Mediterranean Ceramics Proceedings, 19–24 October 2015, τόμ. 2, 2017, σ. 203–209.
Λίνα Κορμαζοπούλου – Αρχαιολόγος
Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας–Σπηλαιολογίας
Αρχαιολογία & Τέχνες, τεύχος 144, Απρίλιος 2024.
Διαβάστε ακόμη: