Η σειρά βασίστηκε σε δύο εκτενή ιστορικά μυθιστορήματα του Βρετανού ποιητή, συγγραφέα και ακαδημαϊκού Ρόμπερτ Γκρέιβς: «Εγώ, ο Κλαύδιος» και «Ο Κλαύδιος ο Θεός και η σύζυγός του Μεσσαλίνα», τα οποία εκδόθηκαν με τεράστια επιτυχία μεταξύ του 1934 και του 1935.
Μια πρώιμη κρίση FOMO
Η αρχική ιδέα ήταν να μοιραστεί ο ρόλος του ενήλικου Κλαύδιου — την ιστορία του οποίου ακολουθεί η ταινία μέχρι τον θάνατό του στα 63, μια πολύ προχωρημένη ηλικία για την εποχή — μεταξύ δύο ηθοποιών, εκ των οποίων ο ένας θα υποδυόταν τη νεανική του περίοδο και ο άλλος τον αυτοκράτορα στα γηρατειά.
Για τον τελευταίο, ο κύριος υποψήφιος ήταν ο Τσάρλτον Ίστον. Τελικά, όμως, αποφασίστηκε να ενωθούν οι δύο ρόλοι και να προσφερθούν στον Ντέρεκ Τζάκομπι, ο οποίος ήταν λιγότερο δημοφιλής, αλλά ιδιαίτερα περιζήτητος στο θέατρο για τις ερμηνείες του σε έργα του Σαίξπηρ.
Ο Τζάκομπι δεν μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό του να υποδύεται τον χαρακτήρα και απέρριψε αμέσως την πρόταση. Παρόλα αυτά, προσκλήθηκε ευγενικά στο πάρτι για τον εορτασμό της έναρξης των γυρισμάτων και, αφού είδε την ενέργεια που επικρατούσε στην εκδήλωση, άλλαξε γνώμη (σήμερα θα λέγαμε ότι υπέστη μια κρίση FOMO), προς όφελός του και των θεατών.
Όταν ο σύζυγος της Λιβίας, ο αυτοκράτορας Αύγουστος, μόλις έχει πεθάνει αφού έφαγε μερικά φρούτα που η ίδια του είχε ετοιμάσει, με δάκρυα στα μάτια, ξεστομίζει στον διάδοχό του, τον γιο της Τιβέριο, ένα ανατριχιαστικό «παρεμπιπτόντως, μην αγγίξεις τα σύκα»
Ο Κλαύδιος και η Λίβια
«Πιστεύω ότι κάθε ηθοποιός, σε κάποιο σημείο της καριέρας του, αναζητά εκείνο τον ρόλο με τον οποίο θα ταυτιστεί», δήλωσε ο Τζάκομπι σε ένα ντοκιμαντέρ για την παραγωγή, με τίτλο «I, Claudius: A Television Epic», του 2022.
«Μερικοί ηθοποιοί έχουν περισσότερους από έναν, άλλοι δεν καταφέρνουν να βρουν ούτε έναν. Εγώ ήμουν τυχερός που πήρα τον Κλαύδιο».
Ο Τζάκομπι βασίστηκε στο τραύλισμα του βοηθού του σκηνογράφου. Για να προσποιηθεί το κουτσό περπάτημα, έβαζε μια πέτρα στο παπούτσι του στα πρώτα επεισόδια. Αργότερα, δεν χρειάστηκε πια αυτή τη βοήθεια.
Η ερμηνεία του ήταν εξαιρετική, αλλά κατά κάποιον τρόπο επισκιάστηκε από εκείνη της Φίλιπς στο ρόλο της Λίβιας, της γιαγιάς του Κλαύδιου και συζύγου του Αυγούστου, του πρώτου αυτοκράτορα της Ρώμης.
Τόσο ο Γκρέιβς όσο και οι σεναριογράφοι την απεικόνισαν ως μια αδίστακτη γυναίκα, εμμονική με τη διασφάλιση της επιβίωσης της γενιάς της και της ίδιας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας — η Δημοκρατία, για την οποία λαχταρούσε ο Κλαύδιος, της φαινόταν μια φρικτή ιδέα — και ικανή για φρικτές πράξεις στην επιδίωξη αυτού του στόχου.
Απόλαυσε την κακία
Αρκετές από τις κακές πράξεις της αφορούσαν δηλητήριο, από το οποίο δεν έδειξε οίκτο ούτε στους πιο κοντινούς και αγαπημένους της. Η ηθοποιός δυσκολεύτηκε να αντιμετωπίσει έναν τόσο ακραίο χαρακτήρα, ο οποίος κινδύνευε να μετατραπεί σε καρικατούρα.
«Είναι αυτή μια εβραϊκή οικογενειακή κωμωδία;», ρώτησε κάποτε τον σκηνοθέτη της Χέρμπερτ Γουάις, στον οποίο είχε απευθυνθεί για να προσπαθήσει να κατανοήσει τη Λιβία.
Η απάντηση που, όπως λέει, έλαβε ήταν: «Κοίτα, απόλαυσε την κακία. Μην δικαιολογείς, απλώς γίνε κακιά. Όσο πιο κακιά είσαι, τόσο πιο αστείο είναι, και τόσο πιο τρομακτικό». Στο ντοκιμαντέρ, ο Γουάις καταλήγει: «Μόλις το κατάλαβε αυτό, ήταν ασταμάτητη».
«Παρεμπιπτόντως, μην αγγίξεις τα σύκα»
Πράγματι, η ερμηνεία της, με την άψογη προφορά και την αδιαμφισβήτητη αυθεντία της, συγκαταλέγεται στις λίγες που μπορούν πραγματικά να χαρακτηριστούν ως ανατριχιαστικές.
Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην τελική ομολογία των εγκλημάτων της στον Κλαύδιο, αλλά και στην πιο αξιομνημόνευτη στιγμή της στη σειρά, η οποία προκύπτει από μια ατάκα που θα γινόταν το προαναφερθέν σήμα κατατεθέν της.
Όταν ο σύζυγος της Λιβίας, ο αυτοκράτορας Αύγουστος, μόλις έχει πεθάνει αφού έφαγε μερικά φρούτα που η ίδια του είχε ετοιμάσει, με δάκρυα στα μάτια, ξεστομίζει στον διάδοχό του, τον γιο της Τιβέριο, ένα ανατριχιαστικό «παρεμπιπτόντως, μην αγγίξεις τα σύκα».
«Αγαπητή μου, μοιάζεις με ελληνική τραγωδία», λέει ο Τιβέριος στην αλυσοδεμένη Αγριππίνα. «Κι εσύ μοιάζεις με ρωμαϊκή φάρσα», του απαντά απότομα
Μια σειρά από μισογυνιστικά κλισέ
Ο σεξισμός της σειράς — τον οποίο κληρονόμησε από τον Γκρέιβς — έχει επισημανθεί, κυρίως λόγω αυτής της απεικόνισης της Λιβίας, και η κριτική αυτή δεν είναι αβάσιμη. Ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη ότι, όπως φαίνεται, η ιστορική προσωπικότητα στην οποία βασίστηκε ο χαρακτήρας της δεν ήταν καθόλου τόσο κακιά και δόλια.
Πρέπει να ειπωθεί, από την άλλη πλευρά, ότι οι γυναικείοι χαρακτήρες αμφίβολου ηθικού χαρακτήρα αφθονούν τόσο στις τηλεοπτικές όσο και στις λογοτεχνικές εκδοχές της ιστορίας.
Η Μεσσαλίνα (μια ραδιούργα νυμφομανής, σε μια εποχή που ο τελευταίος όρος χρησιμοποιούνταν ακόμα για να περιγράψει μια υπερσεξουαλική ή απλά επιπόλαιη γυναίκα), η Ιουλία η Πρεσβύτερη (παρόμοια), η Αγριππίνα η Νεότερη (φιλόδοξη, χειριστική και αιμομίκτρια), η Δρουσίλλα (αιμομίκτρια και επιφανειακή) και η Αντωνία η Νεότερη, η μητέρα του Κλαύδιου (ηθικά αυστηρή, αλλά ψυχρή και περιφρονητική απέναντι στον γιο της).
Ήταν μια πραγματική επίδειξη μισογυνιστικών κλισέ. Όμως, χάρη στην ερμηνεία της Φίλιπς — και σε ένα στυλ που της ζητήθηκε αργότερα να επαναλάβει σε αρκετές περιπτώσεις, ιδίως στην ταινία «Dune» (1984) του Ντέιβιντ Λιντς — το κοινό της εποχής δεν μπορούσε να αποφασίσει αν ένιωθε τρόμο ή γοητεία μπροστά στην αυταρχική Λιβία που υποδύθηκε.
Οι κλασικοί άνδρες
Οι ανδρικοί χαρακτήρες στη σειρά «Εγώ, ο Κλαύδιος» παρουσίαζαν περισσότερες αποχρώσεις, σε ένα φάσμα που εκτεινόταν από την προσωποποίηση κάθε ανθρώπινης καλοσύνης (ο Γερμανικός, αδελφός του Κλαύδιου) έως τις μεγαλύτερες αδυναμίες μας (ο αποκρουστικός Τιβέριος και ο Νέρωνας).
Ο Αύγουστος (υποδυόμενος από τον φανταστικό Μπράιαν Μπλέσεντ) ήταν τόσο εύκολα χειραγωγήσιμος όσο και γεμάτος εγωισμό, ένας ματσό Σεϊανός (υποδυόμενος από τον Πάτρικ Στιούαρτ, ο οποίος αργότερα θα γινόταν διάσημος για τον ρόλο του στη σειρά «Star Trek») και ένας ειρωνικός Ηρώδης Αγρίππας (Τζέιμς Φόλκνερ).
Ο Καλιγούλας ξεχώριζε στο καστ, με τον Τζον Χερτ —πριν από το «Alien»— να υποδύεται τον χαρακτήρα ως έναν ψυχοπαθή ικανό να διαμελίσει τη δική του αδελφή και ερωμένη, τη Δρουσίλλα, για να αφαιρέσει από το σώμα της το έμβρυο που είχαν συλλάβει.
Αυτή η αιματηρή σκηνή κόπηκε αρκετές φορές, μεταξύ άλλων λίγες ώρες πριν από τη μετάδοσή της από το BBC, και αργότερα λογοκρίθηκε οριστικά για την αγορά των ΗΠΑ.
Το ίδιο δεν μπορεί να ειπωθεί για τις άλλες σκηνές μαχαιρωμάτων, αυτοκτονιών και καθημερινής βίας στον ρωμαϊκό κόσμο. Σε κάθε περίπτωση, τα παραπάνω αποτελούσαν — ακριβώς όπως και το υπόλοιπο της σειράς και η λογοτεχνική της πηγή — ένα σαγηνευτικό κοκτέιλ από ιστορικά γεγονότα, κάποιες υπερβολές και μια αρκετά μεγάλη δόση φανταστικής μυθοπλασίας.
Ήταν μια πραγματική επίδειξη μισογυνιστικών κλισέ. Όμως, χάρη στην ερμηνεία της Φίλιπς — και σε ένα στυλ που της ζητήθηκε αργότερα να επαναλάβει σε αρκετές περιπτώσεις, ιδίως στην ταινία «Dune» (1984) του Ντέιβιντ Λιντς — το κοινό της εποχής δεν μπορούσε να αποφασίσει αν ένιωθε τρόμο ή γοητεία μπροστά στην αυταρχική Λιβία που υποδύθηκε
Τζόαν Κόλινς, όπως λέμε Λίβια
Όμως η επιρροή του αρχικού έργου επεκτάθηκε μακριά. Η Έσθερ Σαπίρο, παραγωγός της σαπουνόπερας «Δυναστεία», η οποία διαδραματιζόταν στον κόσμο των υπερπλούσιων πετρελαϊκών μεγιστάνων της δεκαετίας του 1980, θα παραδεχόταν ότι το «Εγώ, ο Κλαύδιος» ήταν η κύρια πηγή έμπνευσής της και ότι ο χαρακτήρας της Αλέξις Κόλμπι (τον οποίο υποδύθηκε η εκπληκτική Τζόαν Κόλινς) είχε ως πρότυπο τη Λίβια.
Δεκαετίες αργότερα, η επιρροή του «Εγώ, ο Κλαύδιος» διατηρήθηκε ζωντανή από σειρές όπως το «Game of Thrones» (στο οποίο η Σέρσεϊ μπορεί να θεωρηθεί ως αντίγραφο της Λίβιας), το «House of Cards», το «Succession», το «Rome» και ακόμη και το «The Sopranos». Όλες, ωστόσο, διαφέρουν από το αρχικό πρότυπο λόγω των υψηλών προϋπολογισμών τους και της πολύ διαφορετικής αισθητικής τους.
Οι συγκρίσεις με το σήμερα
Σε σύγκριση, η σειρά «Εγώ, ο Κλαύδιος» μπορεί να εκπλήξει όσους την παρακολουθούν για πρώτη φορά με τη θεατρικότητα της σκηνοθεσίας της, την απουσία εξωτερικών πλάνων και ορισμένες αδυναμίες στο μακιγιάζ και τα χτενίσματα.
Για παράδειγμα, τα προσθετικά που φορούσε ο ηλικιωμένος Κλαύδιος, τα οποία ο Τζάκομπι μπορούσε να αφαιρέσει μόνο βυθίζοντας το πρόσωπό του σε ζεστό νερό, μόλις που κρύβουν τον τεχνητό τους χαρακτήρα.
Ωστόσο, αυτές οι φαινομενικές αδυναμίες ωχριούν μπροστά στην ποιότητα των ερμηνειών και στα λεπτομερή σενάρια, τα οποία αποφεύγουν την ακαμψία του ιστορικού κινηματογράφου και εξερευνούν ακόμη και έναν περιστασιακό χιουμοριστικό τόνο.
«Αγαπητή μου, μοιάζεις με ελληνική τραγωδία», λέει ο Τιβέριος στην αλυσοδεμένη Αγριππίνα. «Κι εσύ μοιάζεις με ρωμαϊκή φάρσα», του απαντά απότομα.
Συνολικά, η σειρά «Εγώ, ο Κλαύδιος» ζωγράφισε μια μεγαλειώδη τοιχογραφία των καταστροφικών επιπτώσεων της εξουσίας στην κοινωνία, την οικογένεια και το άτομο, μια εικόνα που διαπερνά όλες τις εποχές και τις κοινωνίες.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει συχνά συγκριθεί με τον φανταστικό Καλιγούλα, μια παράλληλη σύγκριση που γίνεται όλο και πιο προφανής υπό το φως των τρεχόντων γεγονότων.
Ο σημερινός πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών φαίνεται μάλιστα να μιμείται τον πολεμοκαπηλισμό και την αυτοεξύμνηση των Ρωμαίων αυτοκρατόρων — κάτι που είναι εμφανές στο σχέδιό του να χτίσει μια αψίδα θριάμβου στην Ουάσινγκτον, ένα είδος μνημείου που τιμά τις στρατιωτικές νίκες και είναι χαρακτηριστικό των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της δυναστείας των Ιουλίων-Κλαυδίων.
*Με στοιχεία από elpais.com