Στις 20 Μαΐου 1902, η αμερικανική σημαία κατέβηκε από το κυβερνητικό μέγαρο στην Αβάνα και στη θέση της υψώθηκε η κουβανική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχωρούσαν επίσημα από ένα νησί που είχαν καταλάβει, αλλά δεν είχαν προσαρτήσει. Γιατί άφησαν την Κούβα, ενώ είχαν αποκτήσει το Πουέρτο Ρίκο, το Γκουάμ και τις Φιλιππίνες; Η απάντηση βρίσκεται σε έναν συνδυασμό αντίστασης, φυλετικών προκαταλήψεων και οικονομικών συμφερόντων. Κυρίως, όμως, βρίσκεται στη δυνατότητα να διατηρούν την επιρροή χωρίς το κόστος της προσάρτησης.
Μια υπόσχεση με πραγματικό βάρος
Τον Απρίλιο του 1898, πριν από τον πόλεμο με την Ισπανία, ο γερουσιαστής Henry Teller προώθησε μια τροπολογία: οι Ηνωμένες Πολιτείες δήλωναν ότι δεν σκόπευαν να ασκήσουν κυριαρχία στην Κούβα, πέρα από όσα απαιτούσε η ειρήνευση. Η τροπολογία Teller παρουσίαζε την επέμβαση ως απελευθέρωση, όχι ως κατάκτηση. Μετά την ισπανική ήττα, πάντως, η Κούβα πέρασε σε αμερικανική στρατιωτική διοίκηση. Κανένας Κουβανός δεν συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις της συνθήκης που καθόρισε αυτή τη μετάβαση.
Οι Κουβανοί είχαν ήδη πολεμήσει για την ανεξαρτησία
Η Κούβα δεν ήταν μια εύκολη κτήση χωρίς δικές της διεκδικήσεις. Οι αγώνες ανεξαρτησίας είχαν αρχίσει το 1868 και αναζωπυρώθηκαν το 1895, με οργανωτή τον José Martí. Ο ίδιος έβλεπε την ανεξαρτησία και ως φραγμό στην αμερικανική επέκταση στην Καραϊβική. Όταν έφτασαν οι Αμερικανοί στρατιώτες το 1898, ο κουβανικός απελευθερωτικός στρατός είχε ήδη εξαντλήσει τις ισπανικές δυνάμεις σε έναν πολυετή πόλεμο. Η παραβίαση της υπόσχεσης για ελευθερία μπορούσε επομένως να προκαλέσει νέα ένοπλη αντίσταση.
Τα 75 δολάρια και το παράδειγμα των Φιλιππίνων
Το 1899, ο στρατηγός Máximo Gómez συμφώνησε στη διάλυση των δυνάμεών του έναντι αμερικανικής χρηματοδότησης τριών εκατομμυρίων δολαρίων. Περίπου 34.000 μαχητές έλαβαν από 75 δολάρια, παραδίδοντας τα όπλα τους. Για πολλούς ήταν μια πικρή επιλογή επιβίωσης μέσα σε μια κατεστραμμένη χώρα. Την ίδια περίοδο, η αμερικανική κυριαρχία στις Φιλιππίνες προκαλούσε έναν αιματηρό πόλεμο. Η Ουάσιγκτον είχε μπροστά της μια σαφή προειδοποίηση για το πιθανό κόστος επιβολής της προσάρτησης σε έναν λαό με δικό του στρατό.
Το φυλετικό εμπόδιο στην αμερικανική πολιτική
Η απογραφή του 1899 κατέγραψε περίπου 1,57 εκατομμύρια κατοίκους στην Κούβα, με περίπου το ένα τρίτο να χαρακτηρίζεται αφρικανικής ή μικτής καταγωγής. Σε μια εποχή κατά την οποία οι μαύροι Αμερικανοί έχαναν πολιτικά δικαιώματα στον αμερικανικό Νότο, πολλοί πολιτικοί απέρριπταν την προοπτική ενσωμάτωσης αυτού του πληθυσμού. Η προσάρτηση δημιουργούσε ένα δύσκολο δίλημμα: αποικιακή διοίκηση χωρίς συναίνεση ή πορεία προς την πολιτειακή ένταξη, με νέους πολίτες και εκπροσώπους στο Κογκρέσο.
Η ζάχαρη έκανε την προσάρτηση λιγότερο ελκυστική
Ισχυρά συμφέροντα είχαν επίσης λόγους να κρατήσουν την Κούβα έξω από τα αμερικανικά σύνορα. Οι παραγωγοί ζαχαροκάλαμου στη Λουιζιάνα και ζαχαρότευτλων σε άλλες πολιτείες φοβούνταν τον ανταγωνισμό της κουβανικής ζάχαρης, εάν αυτή αποκτούσε αδασμολόγητη πρόσβαση στην αγορά. Η εμπορική συμφωνία που τέθηκε σε ισχύ το 1903 πρόσφερε έναν συμβιβασμό: μείωση του δασμού κατά 20%, όχι κατάργησή του. Παράλληλα, η Κούβα μείωσε δασμούς σε αμερικανικά προϊόντα, ενισχύοντας την οικονομική σύνδεση των δύο χωρών.
Η τροπολογία που έκανε την προσάρτηση περιττή
Η καθοριστική λύση ήταν η τροπολογία Platt του 1901, διαμορφωμένη σε μεγάλο βαθμό υπό τον υπουργό Πολέμου Elihu Root. Περιόριζε τις διεθνείς και οικονομικές επιλογές της Κούβας και επέτρεπε στις Ηνωμένες Πολιτείες να επεμβαίνουν για την προστασία της ανεξαρτησίας, της ζωής και της περιουσίας. Η κουβανική συντακτική συνέλευση την αποδέχθηκε με 16 ψήφους έναντι 11, υπό την πίεση ότι διαφορετικά η κατοχή θα συνεχιζόταν. Ακολούθησε η μίσθωση του Γκουαντάναμο χωρίς καθορισμένη ημερομηνία λήξης. Η Ουάσιγκτον αποκτούσε στρατηγικά δικαιώματα χωρίς να ενσωματώσει την Κούβα.
Η επιρροή παρέμεινε όταν οι στρατιώτες αποχώρησαν
Η νέα επέμβαση του 1906 έδειξε τη χρησιμότητα αυτού του συστήματος: οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούσαν να καταλάβουν προσωρινά το νησί και να αποχωρήσουν χωρίς προσάρτηση. Το 1934 καταργήθηκε το δικαίωμα επέμβασης, αλλά διατηρήθηκε η βάση του Γκουαντάναμο. Παράλληλα, οι ποσοστώσεις ζάχαρης πρόσφεραν οικονομική επιρροή. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η επίσημη ανεξαρτησία δεν σήμαινε πλήρη ελευθερία αποφάσεων. Η αμερικανική παρουσία άφησε δυσαρέσκεια που επιβίωσε για δεκαετίες στην κουβανική πολιτική ζωή.
Μια ιστορία που αξίζει να συζητηθεί
Γνωρίζατε αυτή την πλευρά των σχέσεων Κούβας και Ηνωμένων Πολιτειών; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στον ιστότοπό μας για περισσότερα σχετικά θέματα.