Τα σχολικά βιβλία μοιάζουν να αφηγούνται μια ολοκληρωμένη ιστορία. Όμως όσα λείπουν από τις σελίδες τους μπορεί να είναι εξίσου σημαντικά με όσα περιλαμβάνουν. Ένας πόλεμος αλλάζει όνομα, μια κοινότητα εξαφανίζεται από την εθνική αφήγηση, ένα αρχείο καταστρέφεται. Από τη Σοβιετική Ένωση μέχρι τον Καναδά και την Ιαπωνία, συναντάμε διαφορετικές μορφές επιλεκτικής ιστορικής μνήμης. Δεν λειτουργούν όλες με τον ίδιο τρόπο, αλλά αφήνουν το ίδιο ερώτημα: ποιος αποφασίζει τι αξίζει να θυμόμαστε;
Σοβιετική Ένωση: ένας άνθρωπος γίνεται…ποτάμι!
Το 1937, ο Nikolai Yezhov, επικεφαλής της μυστικής αστυνομίας και οργανωτής των εκκαθαρίσεων του Joseph Stalin, φωτογραφήθηκε μαζί του δίπλα στη διώρυγα Μόσχας–Βόλγα. Όταν αργότερα συνελήφθη και εκτελέστηκε, αφαιρέθηκε από τη φωτογραφία. Στη θέση του προστέθηκε νερό. Η παραποίηση δεν περιοριζόταν στις εικόνες: επί πενήντα χρόνια, η Μόσχα αρνούνταν το μυστικό πρωτόκολλο της συμφωνίας του 1939 με τη ναζιστική Γερμανία για τη διαίρεση της Ανατολικής Ευρώπης. Το αναγνώρισε τελικά το 1989.
Γαλλία: ένας ολόκληρος πόλεμος που λεγόταν «γεγονότα»
Όταν άρχισε ο αγώνας ανεξαρτησίας της Αλγερίας το 1954, η Γαλλία θεωρούσε την περιοχή δικό της έδαφος. Έτσι, αντί για πόλεμο, μιλούσε για «επιχειρήσεις διατήρησης της τάξης» και «γεγονότα στην Αλγερία». Η σύγκρουση τελείωσε το 1962, έχοντας στοιχίσει τη ζωή σε περισσότερους από 25.000 Γάλλους στρατιώτες και πολύ περισσότερους Αλγερινούς. Ωστόσο, μόλις το 1999 το γαλλικό κοινοβούλιο υιοθέτησε επίσημα τον όρο «πόλεμος της Αλγερίας». Η αλλαγή μιας λέξης αναγνώρισε μια πραγματικότητα δεκαετιών.
Τουρκία και Ρωσία έχουν αντιστοιχες «κρυμμένες ιστορίες»με…«γεγονότα», όπως όλοι γνωρίζουμε πολύ καλά.
Καναδάς: οι εργάτες έξω από τη φωτογραφία
Η διάσημη φωτογραφία από την ολοκλήρωση του καναδικού σιδηροδρόμου, το 1885, δεν περιλαμβάνει κανέναν από τους περίπου 15.000 Κινέζους εργάτες που συνέβαλαν καθοριστικά στο δύσκολο ορεινό τμήμα του. Αμείβονταν λιγότερο, αναλάμβαναν επικίνδυνες εργασίες και εκατοντάδες πέθαναν. Την ίδια χρονιά επιβλήθηκε ειδικός φόρος εισόδου στους Κινέζους μετανάστες, ο οποίος έφτασε στα 500 δολάρια. Το 1923 ακολούθησε σχεδόν πλήρης απαγόρευση της κινεζικής μετανάστευσης, μέχρι το 1947. Ο Καναδάς ζήτησε επίσημα συγγνώμη το 2006.
Ιαπωνία: ένας αυτόχθονος λαός στο περιθώριο
Το 1869, η ιαπωνική κυβέρνηση ενσωμάτωσε επίσημα το νησί Έζο και το μετονόμασε σε Χοκάιντο. Εκεί ζούσαν οι Αϊνού, με δική τους γλώσσα και θρησκεία. Η εγκατάσταση εποίκων συνοδεύτηκε από απώλεια γης, περιορισμούς στο κυνήγι και την αλιεία και πίεση για υιοθέτηση ιαπωνικών ονομάτων και γλώσσας. Η εικόνα μιας χώρας με έναν ενιαίο λαό τούς άφηνε στο περιθώριο. Το κοινοβούλιο αναγνώρισε τους Αϊνού ως αυτόχθονα λαό το 2008, ενώ η σχετική νομοθετική αναγνώριση ήρθε το 2019.
Ισπανία: η συμφωνία της σιωπής
Μετά τον θάνατο του Francisco Franco το 1975, η μετάβαση στη δημοκρατία συνοδεύτηκε από ένα άτυπο «σύμφωνο λήθης». Ο νόμος αμνηστίας του 1977 απελευθέρωσε πολιτικούς κρατουμένους, αλλά προστάτευσε και αξιωματούχους του προηγούμενου καθεστώτος από διώξεις. Η δημοκρατία σταθεροποιήθηκε, όμως οι οικογένειες των αγνοουμένων συνέχισαν να περιμένουν. Περίπου 114.000 άνθρωποι που εξαφανίστηκαν στον εμφύλιο και στη δικτατορία εκτιμάται ότι βρίσκονται σε ανώνυμους τάφους. Οι εκταφές δείχνουν πως η πολιτική συμφωνία δεν έκλεισε τις προσωπικές πληγές.
Ηνωμένες Πολιτείες: τα κενά στα αρχεία της Τάλσα
Το 1921, λευκοί όχλοι κατέστρεψαν περίπου 35 οικοδομικά τετράγωνα της εύπορης μαύρης συνοικίας Γκρίνγουντ στην Τάλσα. Έως και 300 άνθρωποι σκοτώθηκαν και χιλιάδες έμειναν άστεγοι. Αργότερα, από το αρχειακό αντίτυπο της τοπικής εφημερίδας αφαιρέθηκαν το εμπρηστικό πρωτοσέλιδο που είχε προηγηθεί και μέρος της σελίδας των κύριων άρθρων. Εξαφανίστηκαν επίσης αστυνομικά και στρατιωτικά αρχεία. Η σφαγή εντάχθηκε στα σχολικά πρότυπα της Οκλαχόμα μόλις το 2002.
Κίνα: η ημερομηνία που αλλάζει μορφή
Η καταστολή των διαδηλώσεων στην πλατεία Τιενανμέν, στις 3 και 4 Ιουνίου 1989, παραμένει αυστηρά λογοκριμένο θέμα. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς κυμαίνονται από εκατοντάδες έως χιλιάδες. Για να παρακάμψουν τους αποκλεισμούς, χρήστες του διαδικτύου αναφέρονται στην «35η Μαΐου» ή χρησιμοποιούν αριθμητικούς υπαινιγμούς. Όταν αποκλείονται και αυτές οι εκφράσεις, εμφανίζονται καινούργιες. Η προσπάθεια διαγραφής γεννά έτσι νέους τρόπους υπενθύμισης.
Βρετανία και Γερμανία: η αποικιοκρατία επιστρέφει
Κατά την αποχώρηση της Βρετανίας από αποικίες της, ευαίσθητα αρχεία καταστράφηκαν ή μεταφέρθηκαν κρυφά. Το 2011 αναγνωρίστηκε η ύπαρξη περίπου 1.500 φακέλων για την Κένυα, ενώ το 2013 συμφωνήθηκε καταβολή 19,9 εκατομμυρίων λιρών για 5.228 επιζώντες κακοποίησης. Στη Γερμανία, η γενοκτονία των Χερέρο και Νάμα στη σημερινή Ναμίμπια έμεινε για δεκαετίες στο περιθώριο. Αναγνωρίστηκε επίσημα το 2021, αλλά η συμφωνία χρηματοδότησης αναπτυξιακών έργων προκάλεσε αντιδράσεις εκπροσώπων των κοινοτήτων.
Η μνήμη δεν χωρά μόνο στα βιβλία
Μια φωτογραφία, ένα οικογενειακό έγγραφο ή μια αφήγηση μπορούν να διατηρήσουν όσα παραλείπει η επίσημη ιστορία. Γνωρίζατε αυτές τις περιπτώσεις; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να ανακαλύψετε άλλα σχετικά κείμενα στην ιστοσελίδα μας.