Ο ίδιος άνθρωπος, ο ίδιος πόλεμος, αλλά διαφορετικές σχολικές αφηγήσεις. Στη Γερμανία, η διδασκαλία του ναζισμού συνδέεται με την εθνική ευθύνη. Στη Ρωσία κυριαρχεί η σοβιετική θυσία, ενώ στο Ισραήλ βρίσκονται στο επίκεντρο τα θύματα. Ο τρόπος που διδάσκεται ο Χίτλερ αποκαλύπτει και τον τρόπο με τον οποίο κάθε χώρα αντιμετωπίζει το παρελθόν της. Εξίσου σημαντικά με όσα γράφουν τα βιβλία είναι όσα αφήνουν έξω.
Γερμανία: αναγνώριση της ευθύνης, αλλά και κενά
Τα χρόνια του ναζισμού και το Ολοκαύτωμα αποτελούν βασικό μέρος της ιστορικής εκπαίδευσης. Στη Βαυαρία, η υποχρεωτική επίσκεψη σε μνημείο στρατοπέδου συγκέντρωσης επεκτάθηκε το 2025 σε όλους τους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Επιτρέπεται επίσης η χρήση αποσπασμάτων από την κριτική έκδοση του «Ο Αγών μου», με χιλιάδες επεξηγηματικές σημειώσεις. Ωστόσο, έρευνα του 2017 έδειξε ότι τέσσερις στους δέκα μαθητές δεν γνώριζαν τι ήταν το Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Παράλληλα, διατυπώσεις όπως «οι Εβραίοι εκτοπίστηκαν» μπορούν να αφήνουν αδιευκρίνιστο ποιος έκανε τι.
Αυστρία: από το πρώτο θύμα στη συνυπευθυνότητα
Για δεκαετίες, η Αυστρία πρόβαλλε κυρίως την εικόνα του πρώτου θύματος της ναζιστικής επιθετικότητας. Η αφήγηση αυτή άφηνε στη σκιά τη συμμετοχή Αυστριακών στα εγκλήματα. Το 1991, ο καγκελάριος Franz Vranitzky αναγνώρισε δημόσια τη συνυπευθυνότητα πολιτών της χώρας. Σήμερα, το Ολοκαύτωμα διδάσκεται περίπου στις ηλικίες των 13–14 ετών, ενώ από το 2023 το κράτος χρηματοδοτεί επισκέψεις σε χώρους μνήμης για τους μαθητές της αντίστοιχης τάξης.
Πολωνία: δύο εισβολείς και μια δύσκολη συζήτηση
Η πολωνική διδασκαλία συνδέει τη γερμανική εισβολή της 1ης Σεπτεμβρίου 1939 με τη σοβιετική της 17ης Σεπτεμβρίου. Παρουσιάζει επίσης Πολωνούς που έσωσαν Εβραίους, όπως η Irena Sendler και η οικογένεια Ulma. Δυσκολότερη παραμένει η συζήτηση για το Γεντβάμπνε, όπου το 1941 Πολωνοί κάτοικοι δολοφόνησαν τουλάχιστον 340 Εβραίους συμπολίτες τους. Η διάσωση και η συνενοχή ανήκουν στην ίδια ιστορία, ακόμη κι όταν δεν βρίσκουν ίσο χώρο στη διδασκαλία.
Ρωσία: η έμφαση στον πόλεμο μετά το 1941
Στα ρωσικά σχολεία κυριαρχεί ο Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος, με αφετηρία τη γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση τον Ιούνιο του 1941. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι περίπου 27 εκατομμύρια Σοβιετικοί νεκροί. Αντίθετα, το σύμφωνο μη επίθεσης του 1939 και το μυστικό πρωτόκολλο διαμοιρασμού της Ανατολικής Ευρώπης παρουσιάζονται ως αναγκαστική επιλογή. Η δημόσια εξίσωση των στόχων και των ενεργειών της Σοβιετικής Ένωσης με εκείνες της ναζιστικής Γερμανίας απαγορεύεται νομοθετικά.
Ηνωμένες Πολιτείες: η εικόνα του απελευθερωτή
Χωρίς ενιαίο εθνικό πρόγραμμα, η διδασκαλία διαφέρει ανά πολιτεία. Τα σχολικά βιβλία συχνά προβάλλουν τις Ηνωμένες Πολιτείες ως απελευθερωτική δύναμη, αλλά αναγνωρίζουν και την αποτυχία υποδοχής περισσότερων προσφύγων. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση πλοίου με 937 επιβάτες, σχεδόν όλους Εβραίους πρόσφυγες, που απορρίφθηκε από την Κούβα και κατόπιν από τις Ηνωμένες Πολιτείες το 1939. Από αυτούς, 254 δολοφονήθηκαν αργότερα στο Ολοκαύτωμα.
Αγγλία: υποχρεωτική διδασκαλία, επίμονες παρανοήσεις
Το Ολοκαύτωμα είναι υποχρεωτικό για τα σχολεία που ακολουθούν το εθνικό πρόγραμμα της Αγγλίας. Ωστόσο, έρευνα του 2025 έδειξε ότι περίπου το ένα τρίτο των μαθητών απέδιδε όλη την ευθύνη στον Χίτλερ. Αντίστοιχο ποσοστό θεωρούσε ότι οι δολοφονίες σταμάτησαν όταν αυτοκτόνησε. Πρόκειται για τον κίνδυνο της υπερβολικής επικέντρωσης σε έναν άνθρωπο, που κρύβει τους μηχανισμούς και τους υπόλοιπους δράστες.
Ισραήλ: τα θύματα αποκτούν όνομα
Στο Ισραήλ, η διδασκαλία επικεντρώνεται στις οικογένειες, στις κοινότητες που χάθηκαν και στους αγωνιστές των γκέτο. Ο Χίτλερ δεν είναι ο μοναδικός πρωταγωνιστής. Οι μαθητικές επισκέψεις στα στρατόπεδα της Πολωνίας αποτελούν σημαντική εμπειρία μνήμης, αλλά έχουν προκαλέσει και συζήτηση για το πότε η ιστορική εκπαίδευση μετατρέπεται σε εθνική τελετουργία.
Ιαπωνία και Ινδία: διαφορετικές αποστάσεις από το παρελθόν
Στην Ιαπωνία, πολλοί μαθητές γνωρίζουν το Ολοκαύτωμα μέσα από το ημερολόγιο της Anne Frank, ενώ οι εντονότερες αντιπαραθέσεις αφορούν τα εγκλήματα του ιαπωνικού στρατού. Στην Ινδία, το εθνικό βιβλίο της ένατης τάξης παρουσιάζει τον ναζισμό ως σύστημα ιδεών και εξουσίας. Παράλληλα, η συνεργασία του αγωνιστή της ανεξαρτησίας Subhas Chandra Bose με τη ναζιστική Γερμανία παραμένει δύσκολο θέμα. Ενδεικτικά, αναφορά στον Χίτλερ αφαιρέθηκε από σχετικό σχολικό απόσπασμα στην αναθεώρηση του 2026.
Η ιστορία δεν εξηγείται από έναν άνθρωπο
Μελέτη για την UNESCO, δημοσιευμένη το 2015, εντόπισε μια κοινή τάση: την εξήγηση του Ολοκαυτώματος μέσα από τις προσωπικές επιθυμίες του Χίτλερ. Όμως ο Χίτλερ δεν έδρασε μόνος. Η ουσιαστική διδασκαλία φωτίζει όσους υπάκουσαν, συνεργάστηκαν, ωφελήθηκαν ή αδιαφόρησαν, χωρίς να εξαιρεί τη δική της κοινωνία.
Εσείς το γνωρίζατε; Αν βρήκατε ενδιαφέρουσες αυτές τις διαφορές, μπορείτε να μοιραστείτε το άρθρο και να περιηγηθείτε στον ιστότοπο για περισσότερα σχετικά θέματα.