«Το έχουμε ξαναζήσει», έγραψε πρόσφατα σε άρθρο του στην Wall Street Journal o Τζορτζ Αντερς. Ο αμερικανός πρώην ρεπόρτερ της νεοϋορκέζικης εφημερίδας και νυν συγγραφέας αναφέρεται στο γεγονός ότι πολύ πριν το ChatGPT εισβάλει δυναμικά στο προσκήνιο –πανέτοιμο να ξαναγράψει τα πάντα, από επιχειρηματικά πλάνα έως γαμήλιους όρκους–, μια διαφορετική τεχνολογία σάρωνε τον κόσμο, ενθουσιάζοντας τους νέους αλλά προκαλώντας και γενική ανησυχία, ακόμη και για κατάρρευση των οικογενειακών αξιών.
Πολύ πριν την εμφάνιση των αστέρων του YouTube, όπως ο MrBeast με τα 480 εκατομμύρια ακολούθους, ένα άλλο είδος ψυχαγωγικής τεχνολογίας είχε δημιουργήσει μια στρατιά διασημοτήτων παγκόσμιου διαμετρήματος, με φανατικούς θαυμαστές από το Αρκανσο έως την Αυστραλία.
Και πολύ πριν ο Ελον Μασκ θέσει σε εφαρμογή το ιδιοφυές όσο και ανησυχητικό δόγμα του περί καινοτομίας, ένας άλλος πρωτοπόρος της βιομηχανίας, ο Χένρι Φορντ, παρέσυρε ολόκληρο τον παγκόσμιο μεταποιητικό τομέα στην εποχή της μαζικής παραγωγής, προκαλώντας αλλεπάλληλους κλυδωνισμούς.
«Είναι εύκολο να υποθέσει κανείς ότι ο σημερινός στρόβιλος ανατρεπτικών τεχνολογιών –αυτοκίνητα-ρομπότ, Τεχνητή Νοημοσύνη, εγκεφαλικά εμφυτεύματα και πολλά άλλα– συγκλονίζει την κοινωνία όσο ποτέ άλλοτε», γράφει ο Αντερς. Μας προτρέπει όμως να μην ξεχνάμε τη δεκαετία του 1920, κατά την οποία η ταχεία γενίκευση της χρήσης των αυτοκινήτων, του ραδιοφώνου, των αεροπλάνων και του οικιακού ηλεκτρισμού δημιούργησε μια εξίσου έντονη αίσθηση «ότι η καινοτομία είχε ξεφύγει».
Κρίνει πως τα διδάγματα από εκείνη την περίοδο είναι πολλά, ενώ αρκετά εξ αυτών είναι όχι μόνο επίκαιρα, αλλά και ενθαρρυντικά, όσον αφορά τους τρόπους με τους οποίους οι σύγχρονες κοινωνίες μπορούν να διαχειριστούν τον αντίκτυπο των σημερινών νέων τεχνολογιών.
Γρήγορα αυτοκίνητα και ανοιχτοί δρόμοι
Το στοιχείο που συνδέει περισσότερο το παρόν με τη δεκαετία του 1920 είναι το σοκ που αναπόφευκτα προκαλεί μια εποχή βαθιών αλλαγών. Η αρχή της εποχής του αυτοκινήτου, για παράδειγμα, συγκλόνισε (αρνητικά) εκατομμύρια Αμερικανούς. Οι πρωτοπόροι κοινωνιολόγοι Ελεν και Ρόμπερτ Λιντ κατέγραψαν τους πολλούς τρόπους με τους οποίους τα γρήγορα αυτοκίνητα και οι ανοιχτοί δρόμοι ακύρωναν παλιούς κοινωνικούς κανόνες. Τέρμα, λόγου χάρη, το «βρέξει-χιονίσει, δεν χάνω ποτέ την κυριακάτικη λειτουργία».
Η Αμερική άρχισε γρήγορα να γίνεται πιο καταναλωτική αλλά και πιο κοσμική, με τις κυριακάτικες βόλτες με το αυτοκίνητο να αντικαθιστούν σταδιακά την εκκλησία. Οσο για τις οικογενειακές αξίες, τα αυτοκίνητα συνέβαλαν σημαντικά στην απελευθέρωση του φλερτ (τουλάχιστον μεταξύ ανύπαντρων), με τα νεαρά ζευγάρια, αντί να βλέπονται –υπό επίβλεψη τις περισσότερες φορές– στα σαλόνια των πατρικών σπιτιών τους, να απολαμβάνουν μια βόλτα με το αυτοκίνητο.
Οι πιο συντηρητικοί προειδοποιούσαν ότι απειλούνταν ο θεσμός της οικογένειας, ωστόσο δεν υπήρχε γυρισμός. Αλλά με τον καιρό ακόμη και οι πιο επιφυλακτικοί συνήθισαν – και αυτό είναι το καλό νέο για όσους πιστεύουν σήμερα ότι η προσαρμογή στις όποιες νέες τεχνολογίες δεν είναι δυνατή.
Ο Τζορτζ Αντερς γράφει πως καθ’ όλη τη δεκαετία του 1920 διάφοροι συγγραφείς έτειναν να παρουσιάζουν τη νεωτερικότητα ως κάτι αρνητικό· ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ, για παράδειγμα, στον «Υπέροχο Γκάτσμπυ» αφηγείται ένα περιστατικό απερίσκεπτης οδήγησης που οδηγεί σε θάνατο και εξαπάτηση. Αλλά στην καθημερινή ζωή οι περισσότεροι διαπίστωναν ότι οι τεχνολογικές καινοτομίες συνεπάγονταν άνεση, χαρά και αποτελεσματικότητα.
Ζητείται προσωπικό
Σε αυτό συνέβαλε καθοριστικά το γεγονός ότι η ραγδαία πρόοδος σε κάθε κλάδο, είτε επρόκειτο για τον κινηματογράφο είτε για την αυτοκινητοβιομηχανία, δημιούργησε πληθώρα νέων θέσεων εργασίας. Μπορεί διάφοροι παραδοσιακοί κλάδοι (όπως οτιδήποτε είχε να κάνει με άμαξες και άλογα) να παρήκμασαν, αλλά το Χόλιγουντ δεν πλούτισε μόνο τους ηθοποιούς· προσέφερε επίσης δουλειά σε σκηνογράφους, μακιγιέρ και κοσμικογράφους και ώθησε επιχειρηματίες σε ολόκληρη την Αμερική να ανοίξουν περισσότερες από 20.000 κινηματογραφικές αίθουσες έως το 1930.
Αντιστοίχως, η ραγδαία ανάπτυξη της αυτοκινητοβιομηχανίας δεν δημιούργησε θέσεις εργασίας μόνο στις γραμμές παραγωγής του Ντιτρόιτ. Χρειάζονταν μηχανικοί, βενζινοπώλες, εκδότες οδικών χαρτών, εκπαιδευτές οδήγησης, αλλά και ιδιοκτήτες παραθαλάσσιων καφέ. Μέχρι το 1930, 80.000 άνθρωποι εργάζονταν ως ηλεκτρολόγοι –ένα επάγγελμα που σχεδόν δεν υπήρχε μια δεκαετία πριν–, ενώ περίπου 170.000 απασχολούνταν στη βιομηχανία ελαστικών, την ώρα που περίπου 450.000 αμερικανοί εργάτες κατασκεύαζαν δρόμους και γέφυρες.
«Κινούμαστε πολύ γρήγορα;», είχε διερωτηθεί ρητορικά ο Χένρι Φορντ σε ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο που έγραψε προς το τέλος της ζωής του, για να απαντήσει στη συνέχεια με ένα ξεκάθαρο όχι. «Είναι ευκολότερο να συμβαδίζεις με την πρόοδο παρά να προσπαθείς να την κρατήσεις πίσω», έγραψε. «Μόνο παλιές, ξεπερασμένες αντιλήψεις στέκονται εμπόδιο σε αυτές τις ιδέες».
Οσον αφορά το παρόν, είναι πολύ νωρίς για να γνωρίζουμε αν η ΤΝ τελικά θα δημιουργήσει ή θα καταστρέψει θέσεις εργασίας, όπως φοβούνται πολλοί σήμερα. Αλλά η εμπειρία της δεκαετίας του 1920 προσφέρει τουλάχιστον κάποια ελπίδα ότι το παρελθόν μπορεί να επαναληφθεί.
Ενας νέος, άνετος κόσμος
Εστιάζοντας στην ΤΝ, ο Τζορτζ Αντερς σημειώνει πως είναι χρήσιμο επίσης να τη συγκρίνουμε με τον ηλεκτρισμό στη δεκαετία του 1920. Οι πρωτοπόροι της ΤΝ υπόσχονται κάθε είδους βελτιώσεις στις ζωές μας – από την υγειονομική περίθαλψη και τις μεταφορές έως την εκπαίδευση και τη συντροφικότητα. Και είναι αλήθεια πως τουλάχιστον ορισμένες από αυτές τις υποσχέσεις δεν ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας.
Παρομοίως, κατά την «ανθηρή» δεκαετία του 1920, τόσο οι πόλεις των ΗΠΑ όσο και η ύπαιθρος ωφελήθηκαν υπερβολικά από τον εξηλεκτρισμό της χώρας, με το ποσοστό των νοικοκυριών με ηλεκτρικό να εκτινάσσεται στο 68% το 1930, από μόλις 35% το 1920.
Κανείς δεν χαιρόταν, προφανώς, κοιτάζοντας τους δείκτες των μετρητών ρεύματος να γυρίζουν. Ομως η ικανότητα του ηλεκτρισμού να τροφοδοτεί συσκευές που εξοικονομούσαν χρόνο και κόπο σε εκατομμύρια σπίτια ήταν κάτι πολύ πιο συγκλονιστικό. Τότε ήταν που οι ηλεκτρικοί λαμπτήρες αντικατέστησαν τις λάμπες κηροζίνης και έκαναν την εμφάνισή τους τα ηλεκτρικά ψυγεία, οι τοστιέρες, οι ηλεκτρικές σκούπες και τα μίξερ.
Το ραδιόφωνο και μια νέα εθνική κουλτούρα
Τη δεκαετία του 1920 άρχισε να γενικεύεται και η χρήση του ραδιοφώνου στις ΗΠΑ, συνδέοντας τους Αμερικανούς με πρωτόγνωρους έως τότε τρόπους. Ανθρωποι σε όλη τη χώρα μπορούσαν να ακούν τους ίδιους κωμικούς, τους ίδιους σχολιαστές και τους ίδιους πολιτικούς, με αποτέλεσμα να αρχίσει να σχηματίζεται μια νέα εθνική κουλτούρα.
«Τουλάχιστον αυτή είναι η ιστορία που αφηγούμαστε εκ των υστέρων», γράφει ο αμερικανός συγγραφέας στο άρθρο του, σημειώνοντας ότι πολλοί απέρριπταν τη ραδιοφωνία ως κάτι το θορυβώδες και ανόητο. Το 1927, για παράδειγμα, ο βρετανός συγγραφέας και διανοούμενος Χέρμπερτ Τζορτζ Γουέλς είχε κάνει λόγο για «υποδεέστερη» μορφή ψυχαγωγίας, κατάλληλη «μόνο για τους άρρωστους, τους μοναχικούς και όσους υποφέρουν». Ο Ντέιβιντ Σάρνοφ, γενικός διευθυντής της Radio Corporation of America, είχε απαντήσει τότε ότι στόχος του ήταν να συμβάλει στην «ευτυχία του έθνους», προσφέροντας δημοφιλή μουσική σε εκατομμύρια ανθρώπους.
«Σχεδόν έναν αιώνα μετά, το ίδιο ακριβώς επιχείρημα αναβιώνει, αν και τώρα αφορά περισσότερο το TikTok, το Reddit και το YouTube, αντί για το καλό παλιό ραδιόφωνο. Οι επιφυλακτικοί έχουν πάντα κάποιο δίκιο· με το πέρασμα του χρόνου, όμως, οι καινοτόμοι συνήθως επικρατούν», σχολιάζει ο Τζορτζ Αντερς.
Ασφάλεια και ποιότητα των προϊόντων
Η δεκαετία του 1920 είναι διδακτική και όσον αφορά ζητήματα σχετικά με την ασφάλεια, καθώς και την ποιότητα των προϊόντων. Στις αρχές της δεκαετίας τα ποσοστά τραυματισμών και θανάτων, τόσο στις αεροπορικές όσο και στις οδικές μετακινήσεις, ήταν τρομακτικά. Τα αυτοκίνητα εκείνης της εποχής δεν διέθεταν καθρέφτες οπισθοπορείας ούτε φρένα στους τέσσερις τροχούς, ενώ οι πιλότοι αεροσκαφών άρχιζαν να πετούν μόνοι τους μετά από μόλις 10 ώρες εκπαίδευσης και χωρίς να υποχρεούνται να βγάλουν άδεια.
Ωστόσο δεν χρειάστηκε πολύς καιρός για να καταστεί η ασφάλεια μείζον ζήτημα. Αφού ο πρωτοπόρος της αεροπορίας Τσαρλς Λίντμπεργκ επισήμανε δημοσίως το πρόβλημα των ανεπαρκώς εκπαιδευμένων πιλότων σε σχολές που λειτουργούσαν με υποτυπώδεις έως ανύπαρκτες προδιαγραφές, το Κογκρέσο ανταποκρίθηκε ψηφίζοντας το 1926 νόμο που έθετε πολύ αυστηρότερες προϋποθέσεις.
Η οδική ασφάλεια βελτιώθηκε επίσης, με τη λήψη μέτρων τόσο από τη βιομηχανία όσο και από τις κρατικές αρχές. Οι καλύτεροι καθρέφτες, τα εξελιγμένα φρένα και τα παρμπρίζ που δεν θρυμματίζονταν κατέληξαν να περιλαμβάνονται στον βασικό εξοπλισμό, ενώ σύντομα έκαναν την εμφάνισή τους και οι φωτεινοί σηματοδότες στο Λος Αντζελες, στο Ντιτρόιτ και στο Σικάγο, που ρύθμιζαν την κίνηση των οχημάτων σε πολυσύχναστους δρόμους. Και το Νιου Τζέρσεϊ θέσπισε την υποχρεωτική έκδοση άδειας οδήγησης.
Η σημερινή πραγματικότητα
Σε αντίθεση με το παρελθόν, οι τεχνολογικοί κολοσσοί τού σήμερα, αλλά και οι ρυθμιστικές αρχές, είναι όλο λόγια. Τα οποία, όμως, εξακολουθούν να αποφεύγουν να μετατρέψουν σε πράξεις σε μια σειρά από τομείς – από την ΤΝ έως τα βιοϊατρικά εμφυτεύματα και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Είναι, όμως, αλήθεια ότι πολλές από τις νέες τεχνολογίες βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Αυτό σημαίνει πως υπάρχει ακόμη χρόνος για να γίνουν τα πράγματα σωστά.
Οπως έγραψε πρόσφατα ο πρωτοπόρος της ΤΝ και διευθύνων σύμβουλος της Anthropic, Ντάριο Αμοντέι, «όταν βρίσκεται στις πιο σκοτεινές συνθήκες, η ανθρωπότητα βρίσκει τον τρόπο να συγκεντρώνει, έστω και την τελευταία στιγμή, τη δύναμη και τη σοφία που χρειάζεται για να επικρατήσει». Και η δεκαετία του 1920 μπορεί να προσφέρει έναν χρήσιμο μπούσουλα.
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News