Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωσε το 1918, αλλά για μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης η ειρήνη άργησε να έρθει. Η κατάρρευση αυτοκρατοριών δημιούργησε ελπίδες ανεξαρτησίας, αλλά και συγκρούσεις για σύνορα, εδάφη και εθνικές ταυτότητες. Η Ουκρανία και η Πολωνία βρέθηκαν στο κέντρο αυτής της αναταραχής. Για να καταλάβουμε τις βαθιές πληγές της περιοχής, χρειάζεται να επιστρέψουμε σε εκείνα τα χρόνια, όταν η ελευθερία ενός λαού συχνά συγκρουόταν με τις διεκδικήσεις ενός άλλου.
Η μεγάλη υπόσχεση της αυτοδιάθεσης
Στη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού το 1919, οι νικήτριες δυνάμεις επιχείρησαν να δημιουργήσουν μια νέα ευρωπαϊκή τάξη. Ο Αμερικανός πρόεδρος Woodrow Wilson πρόβαλε την αρχή της εθνικής αυτοδιάθεσης: οι λαοί θα μπορούσαν να αποφασίζουν για το μέλλον τους. Όμως η εφαρμογή της ήταν δύσκολη. Στα ίδια εδάφη ζούσαν διαφορετικές εθνικές και θρησκευτικές κοινότητες, ενώ οι ιστορικές διεκδικήσεις αλληλεπικαλύπτονταν. Ένα σύνορο μπορούσε να ικανοποιεί έναν πληθυσμό και ταυτόχρονα να αφήνει έναν άλλον δυσαρεστημένο.
Η κατάρρευση των αυτοκρατοριών δεν έφερε ηρεμία
Η διάλυση της ρωσικής, της γερμανικής και της αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας άφησε τεράστια κενά εξουσίας. Στη Ρωσία, η επανάσταση και η επικράτηση των Μπολσεβίκων ακολουθήθηκαν από έναν εξαιρετικά βίαιο εμφύλιο. Η πείνα, οι εκτοπισμοί και η τρομοκρατία διέλυσαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Παράλληλα, νέοι στρατοί και εθνικά κινήματα διεκδικούσαν περιοχές. Η ανακωχή δεν σήμαινε το τέλος της βίας: από το 1918 έως το 1923, τουλάχιστον πέντε εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν σε πολέμους, επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις.
Η Πολωνία κερδίζει, η Ουκρανία διαιρείται
Η Πολωνία ανέκτησε την ανεξαρτησία της, αλλά σύντομα συγκρούστηκε με τη σοβιετική Ρωσία. Το 1920, με τον Κόκκινο Στρατό κοντά στη Βαρσοβία, πέτυχε τη νίκη που έμεινε γνωστή ως «Θαύμα του Βιστούλα». Η Συνθήκη της Ρίγας το 1921 αναδιαμόρφωσε τα σύνορα, παραχωρώντας στην Πολωνία εκτεταμένα ανατολικά εδάφη. Για τους Ουκρανούς, αντίθετα, οι προσπάθειες δημιουργίας ανεξάρτητου κράτους κατέληξαν σε ήττα. Ουκρανικά εδάφη μοιράστηκαν ανάμεσα στην Πολωνία και τη σοβιετική εξουσία, αφήνοντας έντονη απογοήτευση.
Μειονότητες με δικαιώματα στα χαρτιά
Τα νέα κράτη δεν ήταν εθνικά ομοιογενή. Περίπου το ένα τρίτο των κατοίκων της κεντρικής Ευρώπης βρέθηκε να ανήκει σε μειονότητα μέσα στη χώρα όπου ζούσε. Οι συνθήκες προστασίας των μειονοτήτων προέβλεπαν δικαιώματα, όπως η χρήση της μητρικής γλώσσας στην εκπαίδευση και στα δικαστήρια. Ωστόσο, οι εγγυήσεις δεν μετατράπηκαν πάντα σε πραγματική προστασία. Οι Εβραίοι έγιναν στόχος διώξεων και αντισημιτικής βίας, ενώ ουκρανικές κοινότητες υπό πολωνική διοίκηση αντιμετώπισαν πιέσεις αφομοίωσης, μεταξύ άλλων στην εκπαίδευση.
Ο Stepan Bandera και η διχασμένη μνήμη
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναδείχθηκε ο Stepan Bandera, μορφή του ουκρανικού εθνικιστικού κινήματος. Για ορισμένους συμβολίζει τον αγώνα για ανεξαρτησία. Η διαδρομή του, όμως, συνδέεται με πολιτική βία, αντισημιτισμό και συνεργασία του κινήματός του με τη ναζιστική Γερμανία. Μέλη του συμμετείχαν σε εγκλήματα κατά Εβραίων και Πολωνών. Όταν οι εθνικιστές ανακήρυξαν ουκρανική ανεξαρτησία το 1941, οι Ναζί δεν την αποδέχθηκαν και φυλάκισαν τον Bandera. Η μετέπειτα σύγκρουση με τους Ναζί δεν αναιρεί την προηγούμενη συνεργασία και τα εγκλήματα.
Μια πόλη, πολλές διαφορετικές ιστορίες
Το Λβιβ αποτυπώνει αυτές τις αντιφάσεις. Οι διαδοχικές ονομασίες και κυριαρχίες του θυμίζουν τις αλλαγές που γνώρισε η περιοχή. Η άλλοτε μεγάλη εβραϊκή κοινότητά του σχεδόν εξαφανίστηκε με το Ολοκαύτωμα. Ταυτόχρονα, η πόλη φιλοξενεί εκδηλώσεις τιμής προς τον Bandera, ακόμη και ένα δημοφιλές θεματικό εστιατόριο αφιερωμένο στο εθνικιστικό αντάρτικο. Αυτή η συνύπαρξη δείχνει πόσο διαφορετικά μπορούν να θυμούνται οι κοινότητες το ίδιο παρελθόν: ως αγώνα ελευθερίας ή ως εμπειρία διωγμού.
Όταν το παρελθόν γίνεται πολιτικό όπλο
Οι διαφωνίες αυτές επανεμφανίστηκαν στις διαδηλώσεις του Μαϊντάν το 2013–2014. Η παρουσία ακροδεξιών εθνικιστών αξιοποιήθηκε από τη ρωσική πλευρά για να παρουσιάσει συνολικά την κινητοποίηση ως φασιστική, παρότι αυτό δεν αποτύπωνε τον χαρακτήρα της. Η παράνομη προσάρτηση της Κριμαίας και η σύγκρουση στην ανατολική Ουκρανία έκαναν ακόμη πιο ορατή την πολιτική χρήση της ιστορίας. Το βασικό δίδαγμα δεν είναι ότι όλα εξηγούνται από το 1918, αλλά ότι τα άλυτα ζητήματα συνόρων, ταυτότητας και μνήμης παραμένουν ισχυρά.
Γνωρίζατε αυτές τις ιστορικές συνδέσεις; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα.