Η επιτυχής δεκαήμερη αποστολή περιφοράς γύρω από τη Σελήνη, με το όνομα Artemis II, που ολοκληρώθηκε τον περασμένο Απρίλιο, αποτέλεσε ένα εντυπωσιακό επιστημονικό επίτευγμα. Ήταν η πρώτη διαστημική αποστολή που ξεπέρασε τη χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη, μετά την Apollo 17 του 1972. Ωστόσο, η σημασία της ίσως να ήταν πρωτίστως γεωπολιτική. Διότι, ακριβώς όπως συνέβη με την κούρσα του διαστήματος του 20ού αιώνα ανάμεσα στους Σοβιετικούς και τους Αμερικανούς, ο νέος αγώνας δρόμου για την επιστροφή στη Σελήνη είναι έντονα φορτισμένος πολιτικά.
Το διαστημόπλοιο Orion της αποστολής Artemis II σε περιφορά γύρω από τη Σελήνη. Φωτογραφία: NASA
Ένα Σύνταγμα για το Διάστημα
Οι υφιστάμενοι μηχανισμοί διαστημικής διακυβέρνησης και διαστημικού δικαίου συμβάλλουν σημαντικά στην αποτροπή αυτών των αποκαλυπτικών σεναρίων. Όμως, όπως συμβαίνει με κάθε σύστημα που εξαρτάται από διεθνείς συμφωνίες, υπάρχουν περιορισμοί — ιδιαίτερα δεδομένης της επιδείνωσης των διεθνών σχέσεων τα τελευταία χρόνια.
Έχει γίνει όμως μια αρχή στην επιβολή κανόνων. Υπενθυμίζεται ότι από το 1967 υπάρχει η Συνθήκη για το Διάστημα που ορίζει ότι: το διάστημα αποτελεί κτήμα όλης της ανθρωπότητας, δεν επιτρέπεται η ιδιοποίηση ή η διεκδίκηση κυριαρχίας, τα όπλα μαζικής καταστροφής απαγορεύονται και το διάστημα πρέπει να χρησιμοποιείται για ειρηνικούς σκοπούς.
Τη συνθήκη, η Στιρ την βλέπει σαν ένα «Σύνταγμα», που όπως και τα εθνικά, παρέχει ευρείες και διαχρονικές αξίες καθώς και οργανωτικές αρχές, σχεδιασμένες να αντέχουν στη δοκιμασία του χρόνου. «Όπως ακριβώς και στα εθνικά νομικά συστήματα, οι ειδικοί τεχνικοί ή συμπεριφορικοί κανόνες πρέπει να καθορίζονται από κατώτερου επιπέδου κανονισμούς, οι οποίοι μπορούν να τροποποιούνται με την πάροδο του χρόνου χωρίς να διαταράσσεται το συνταγματικό πλαίσιο».
Η σημερινή πρόκληση, υποστηρίζει η ειδική είναι να φτάσουμε σε αυτούς τους κατώτερου επιπέδου κανόνες, προειδοποιώντας πως δεν πρέπει να αφεθούν ούτε στις διεθνείς σχέσεις μεταξύ κρατών, ούτε αποκλειστικά στον ιδιωτικό τομέα. «Πρέπει να συμπεριλάβουμε όσο το δυνατόν περισσότερους διαφορετικούς φορείς και συμφέροντα. Αυτό δεν είναι απλό. Είναι όμως ο μόνος δρόμος προς τα εμπρός» σημειώνει.
Η ανάγκη για συντονισμένη προσπάθεια
Της Στιρ δεν της διαφεύγουν κάποιες θετικές πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της διαστημικής διακυβέρνησης. Αυτές μάλιστα δεν βασίζονται αποκλειστικά στα κράτη και περιλαμβάνουν μη δεσμευτικές αρχές ή κατευθυντήριες γραμμές. Κάποιες μάλιστα καθοδηγούνται από τον ιδιωτικό τομέα. «Επομένως είναι πιο πιθανό να διαθέτουν την ευελιξία που απαιτείται για να προσαρμόζονται στις τεχνολογικές εξελίξεις και να εξασφαλίζουν τη στήριξη των εμπορικών φορέων».
Άλλες ακολουθούν την παραδοσιακή πολυμερή οδό μέσω του ΟΗΕ. Κινούνται πολύ αργά και υπόκεινται σε πολιτικοποίηση, αλλά τουλάχιστον επιδιώκουν την πολιτική συναίνεση.
Κάποιες άλλες πρωτοβουλίες προέρχονται από ομάδες κρατών όπως η Ένωση Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN), το Quad (διπλωματική συνεργασία μεταξύ Αυστραλίας, Ινδίας, Ιαπωνίας και ΗΠΑ) ή το ΝΑΤΟ. «Αυτές είναι πιο πιθανό να καταλήξουν σε κοινά αποδεκτούς κανόνες, επειδή οι συγκεκριμένες ομάδες συνεργάζονται ήδη στενά μεταξύ τους» εκτιμά η Στιρ, η οποία σημειώνει, τέλος, και πρωτοβουλίες που βασίζονται σε θεμελιώδεις αρχές, όπως οι Συμφωνίες Artemis, ένα μη δεσμευτικό σύνολο κατευθυντήριων γραμμών για τις δραστηριότητες στη Σελήνη.
– Στην κεντρική φωτογραφία: Λήψη από το διαστημόπλοιο Orion της αποστολής Artemis II (NASA)