Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Γραφιστική απεικόνιση της θέσης των «Voyager» 1 και 2 έξω από την ηλιόσφαιρα, την προστατευτική «φυσαλίδα» που δημιουργεί ο Hλιος και εκτείνεται πολύ πέρα από την τροχιά του Πλούτωνα. Το Voyager 1 διέσχισε την ηλιόπαυση, δηλαδή το όριο της ηλιόσφαιρας, τον Αύγουστο του 2012. Ακολουθώντας διαφορετική κατεύθυνση, το «Voyager 2» διέσχισε άλλο τμήμα της ηλιόπαυσης τον Νοέμβριο του 2018
Η θεωρία που ενόχλησε
Ο Φισκ δεν συμμετείχε στις αρχικές ομάδες των «Voyager». «Είμαι θεωρητικός φυσικός. Δεν κατασκευάζω όργανα». Τότε, λέει, πολλοί πειραματικοί επιστήμονες πίστευαν ότι μπορούσαν να σχεδιάζουν όργανα, να αναλύουν μετρήσεις και να ερμηνεύουν αποτελέσματα δίχως θεωρητικούς συνεργάτες. Η αυτοτελής χρηματοδότηση θεωρητικών ομάδων έγινε αργότερα μία από τις επιδιώξεις του. «Ποιος χρειάζεται έναν θεωρητικό;» συνοψίζει σκωπτικά τη νοοτροπία που αντιμετώπισε.
Το 1974, μαζί με δύο συνεργάτες του, διατύπωσε μια θεωρητική εξήγηση για την προέλευση των ανώμαλων κοσμικών ακτίνων: ουδέτερα άτομα από το διαστρικό περιβάλλον εισέρχονται στην ηλιόσφαιρα, ιονίζονται και αποκτούν υψηλές ενέργειες. Ο προϊστάμενός του στο Γκόνταρντ, αφηγείται, αντιτάχθηκε ακόμη και στη δημοσίευση της εργασίας. Συνδέει τη σύγκρουση με την αποχώρησή του το 1977 από το Γκόνταρντ. «Αλλά είχα δίκιο», λέει με νόημα.
Η προέλευση των σωματιδίων από διαστρικά ουδέτερα άτομα τεκμηριώθηκε, όχι όμως και όλες οι αρχικές υποθέσεις για την επιτάχυνσή τους. Οταν το «Voyager 1» διέσχισε το κρουστικό κύμα παύσης το 2004, δεν παρατηρήθηκε εκεί η αναμενόμενη κορύφωση της έντασής τους. Για τον Φισκ, η ηλιοθήκη παραμένει ένας τεράστιος φυσικός επιταχυντής σωματιδίων. Η περιοχή που αναζητούσε εκτείνεται πολύ πέρα από τον Ποσειδώνα. Οι πρώτες επιτόπιες παρατηρήσεις της απαίτησαν να διατηρηθούν ενεργές οι διαστημοσυσκευές για δεκαετίες. «Αυτό είναι το μεγάλο επιστημονικό θέμα» επιμένει.
Το δικαίωμα στη διαφωνία
Μια δεύτερη αντιπαράθεση αφορά την ηλιόπαυση. Η NASA και η μεγάλη πλειονότητα των ερευνητών θεωρούν ότι το «Voyager 1» τη διέσχισε το 2012, εισερχόμενο στον διαστρικό χώρο. Το συμπέρασμα βασίζεται σε μετρήσεις σωματιδίων, πυκνότητας πλάσματος και μαγνητικού πεδίου. Ο Φισκ εξακολουθεί να αμφισβητεί αυτή την ερμηνεία. Σε εργασία του 2014 με τον Τζορτζ Γκλέκλερ υποστήριξε ότι τα στοιχεία δεν αποδείκνυαν οριστικά τη διέλευση. Η θέση αυτή παραμένει μειοψηφική, ενώ οι μεταγενέστερες παρατηρήσεις ενισχύουν το επικρατούν συμπέρασμα.
«Ο Τομ [Στάματης Κριμιζής] υποστηρίζει ότι περάσαμε το όριο. Κοιτάζω τις μετρήσεις του και του λέω ότι δεν νομίζω πως το περάσαμε». Γνωρίζονται από τη δεκαετία του 1970 και εξακολουθούν να διαφωνούν. «Είναι μέρος της χαράς της επιστήμης» λέει. Αστειεύεται μάλιστα ότι οι συγκρούσεις ανάμεσα σε δύο θεωρητικούς είναι συχνά αγριότερες από εκείνες ανάμεσα σε θεωρητικούς και πειραματικούς. Η διαφωνία τους παραμένει δημόσια, ελέγξιμη, ανοιχτή στα δεδομένα. Κανένα επιστημονικό κύρος δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτή τη διαδικασία.
Το μάθημα του Hubble
Το 1990 η εκτόξευση του τηλεσκοπίου Hubble εξελίχθηκε σε κρίση. Το κύριο κάτοπτρό του είχε λανθασμένη καμπυλότητα, εξαιτίας σφάλματος ευθυγράμμισης 1,3 χιλιοστών στη διάταξη ελέγχου κατά την κατασκευή. Αλλες δοκιμές είχαν δώσει προειδοποιητικές ενδείξεις, που όμως παραμερίστηκαν. Ο Φισκ είχε παραλάβει το έργο σχεδόν ολοκληρωμένο. «Τους πίστεψα», παραδέχεται για τις διαβεβαιώσεις ότι τα κάτοπτρα ήταν άψογα. Η δημόσια ευθύνη για ένα έργο, όπως έμαθε, δεν αρχίζει απαραίτητα τη στιγμή που κάποιος αναλαμβάνει τη διοίκησή του.
Θυμάται να επιστρέφει από ταξίδι στην Ευρώπη, ευχαριστημένος από την εξασφάλιση χρηματοδότησης για νέες αποστολές. Στην αίθουσα συσκέψεων τον περίμεναν σκυθρωποί συνεργάτες. «Εχουμε σφαιρική εκτροπή» του ανακοίνωσαν. Ακολούθησαν ακροάσεις στο Κογκρέσο και μια δύσκολη επιχείρηση επισκευής. «Θα μας κρίνουν από τον τρόπο που θα το διορθώσουμε» θυμάται να τους διαμηνύει. Τον Δεκέμβριο του 1993, μετά την αποχώρησή του από τη NASA, αστροναύτες εγκατέστησαν διορθωτικά οπτικά συστήματα. Θεωρεί την επιτυχία τους μία από τις καλύτερες στιγμές της διαστημικής επιστήμης.
Η πολιτική της επιστήμης
Στη θητεία του, από το 1987 έως το 1993, ο Φισκ συνέβαλε στη συγκρότηση του προγράμματος δορυφορικής παρατήρησης της Γης. Θυμάται ένα τηλεφώνημα από τον Λευκό Οίκο επί Τζορτζ Μπους του πρεσβύτερου, που ενθάρρυνε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα κλιματικής έρευνας. Λίγο αργότερα, η δημοσιονομική πολιτική επέβαλε την περικοπή του.
Σήμερα ανησυχεί για τις προτάσεις της κυβέρνησης Τραμπ να περιορίσει δραστικά την επιστημονική χρηματοδότηση της NASA. Η πρόταση προϋπολογισμού για το 2027 προβλέπει περικοπή περίπου 46% στις επιστημονικές αποστολές, χωρίς να αποτελεί ακόμη οριστική απόφαση του Κογκρέσου. «Οι επιστήμες της Γης είναι πρακτικά ποινικοποιημένες από αυτή την κυβέρνηση» σχολιάζει. Και συνεχίζει: «Εχω αφιερώσει μια ζωή υπερασπιζόμενος την έρευνα για την κλιματική αλλαγή». Αναλογιζόμενος τις ευκαιρίες που χάθηκαν, φοβάται πως ίσως έχουμε ήδη περάσει «ένα σημείο χωρίς επιστροφή».
Εξίσου αιχμηρός είναι απέναντι στην εμπορευματοποίηση του Διαστήματος. «Ο Ιλον Μασκ δεν το κάνει για το καλό της ανθρωπότητας αλλά για την τσέπη του» λέει. Για τη NASA επιμένει ότι η δημόσια χρηματοδότησή της υπηρετεί μια ευρύτερη κοινωνική αποστολή. «Η NASA το κάνει για την ανθρωπότητα» λέει. Επικαλείται τη γενιά του Καρλ Σέιγκαν, όταν η εξερεύνηση του Διαστήματος συνοδευόταν από την προσπάθεια να μοιραστεί η επιστημονική γνώση με την κοινωνία και ειδικότερα τη νέα γενιά.
Χωρίς κοινό ορίζοντα
Ο Φισκ γνώριζε προσωπικά τον Σέιγκαν και θαύμαζε τον τρόπο που καλλιεργούσε τον ενθουσιασμό για την επιστημονική ανακάλυψη. Το Διάστημα σήμερα, παρατηρεί, είναι ενσωματωμένο στην καθημερινότητα, από τις τηλεπικοινωνίες μέχρι τις μετεωρολογικές προβλέψεις. «Το Διάστημα δεν είναι πια μυστήριο» λέει. Κυρίως, όμως, τον απασχολεί η δυσκολία των κοινωνιών να συμφωνήσουν σε στόχους που απαιτούν μακρόπνοη επιμονή. Ο Ψυχρός Πόλεμος προσέφερε στις ΗΠΑ έναν κοινό σκοπό μέσα από τον ανταγωνισμό με τη Σοβιετική Ενωση. Ο Φισκ ήλπιζε ότι η κλιματική αλλαγή θα μπορούσε να κινητοποιήσει μια αντίστοιχη συλλογική προσπάθεια. «Αλλά αυτό δεν συνέβη. Ο κόσμος σήμερα δεν ενώνεται, απομακρύνεται».
Τα «Voyager» 1 και 2 συνεχίζουν να απομακρύνονται από την ωχρή γαλάζια κουκκίδα, με ολοένα λιγότερα επιστημονικά όργανα σε λειτουργία. Οταν τον ρωτώ αν πλησιάζει η ώρα του αποχαιρετισμού, απαντά: «Κάποια στιγμή». Το 1989 η NASA βρήκε τον τρόπο να παρατείνει μια αποστολή που είχε εκπληρώσει τους αρχικούς της στόχους. Σήμερα ο Φισκ δυσκολεύεται να διακρίνει τον κοινό σκοπό που θα μπορούσε να στηρίξει μια ανάλογη δέσμευση για τις επόμενες γενιές.