Σε μια από τις πιο ζεστές ημέρες του καλοκαιριού, περίπου 600 άνθρωποι στην πόλη Φάνο της Ιταλίας άφησαν για λίγο τη θάλασσα και γέμισαν το Θέατρο της Φορτούνα. Στη σκηνή, ο άνθρωπος που βρίσκεται πίσω από μία από τις μεγαλύτερες συλλογικές προσπάθειες γνώσης στο διαδίκτυο μιλούσε για κάτι που σήμερα μοιάζει πιο πολύτιμο από ποτέ: την εμπιστοσύνη. Ο Τζίμι Γουέιλς, ιδρυτής της Wikipedia, κοιτούσε το γεμάτο θέατρο σχεδόν έκπληκτος.
Οπως ανέφερε η ιταλική Repubblica, για εκείνον η επίσκεψη στη Φάνο ήταν κάτι περισσότερο από μια ομιλία. Είναι ένας τόπος που γνωρίζει καλά, καθώς η οικογένειά του διατηρεί ένα αγρόκτημα στην περιοχή και ο ίδιος είναι μέλος της Μεντιατέκα Μοντανάρι της πόλης.
Εκεί, μάλιστα, άρχισε να γράφει το βιβλίο του Οι 7 κανόνες της εμπιστοσύνης, που εξετάζει ένα ερώτημα το οποίο βρίσκεται στην καρδιά της Wikipedia εδώ και 25 χρόνια: γιατί άγνωστοι άνθρωποι να εμπιστευτούν ο ένας τον άλλον τόσο ώστε να δημιουργήσουν μαζί μια βιβλιοθήκη γνώσης στο διαδίκτυο;
Ο Γουέιλς, σε συζήτηση με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου του Ουρμπίνο Αλεσάντρο Μπαλιόλο, επιμένει πως η Wikipedia δεν έχει αλλάξει στον πυρήνα της. Είναι, όπως λέει, μια συλλογική προσπάθεια για τη δημιουργία μιας ελεύθερης εγκυκλοπαίδειας, διαθέσιμης σε κάθε άνθρωπο στον πλανήτη.
300.000 άνθρωποι γράφουν για όλους
Η Wikipedia γράφεται κάθε μήνα από περίπου 300.000 ενεργούς εθελοντές, σε περισσότερες από 300 γλώσσες. Η ελληνική έκδοση αποτελεί ένα μικρό μόνο κομμάτι αυτού του τεράστιου εγχειρήματος, ενώ συνολικά τα λήμματα της εγκυκλοπαίδειας ξεπερνούν τα 68 εκατομμύρια.
Και όλα αυτά χωρίς ένα παραδοσιακό εμπορικό μοντέλο. Η Wikipedia συνεχίζει να λειτουργεί κυρίως χάρη στις δωρεές των χρηστών, διατηρώντας ένα μοντέλο που γεννήθηκε στις παρυφές του εμπορικού διαδικτύου και βασίστηκε στην ιδέα ότι η γνώση μπορεί να δημιουργείται συλλογικά και να προσφέρεται δωρεάν.
Ο ίδιος ο Γουέιλς θυμάται τον εαυτό του στη δεκαετία του 1990 ως «έναν ακόμη ηλίθιο που έψαχνε στο διαδίκτυο». Τότε είχε γοητευτεί από το λογισμικό ανοιχτού κώδικα και από διαδικτυακές κοινότητες που δημιουργούσαν κάτι μαζί και στη συνέχεια το διέθεταν δωρεάν.
Όμως η συλλογική ευφυΐα, από μόνη της, δεν αρκεί.
Το κλειδί είναι η εμπιστοσύνη
Η γνώση, εξηγεί ο Γουέιλς, είναι ανθρώπινη. Για να λειτουργήσει, όμως, χρειάζεται ένα κοινωνικό περιβάλλον που να ενθαρρύνει την ευγένεια, τη λογική και τον διάλογο.
Εδώ ακριβώς εντοπίζει τη μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη Wikipedia και στα social media.
«Στα social οι άνθρωποι μπορεί να είναι απαίσιοι, αλλά στην πραγματικότητα είναι υπέροχοι», υποστηρίζει. Για τον ίδιο, τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τι μπορεί να συμβεί όταν το περιβάλλον επικοινωνίας σχεδιάζεται με διαφορετικό τρόπο: ακόμη και πολλοί έξυπνοι άνθρωποι μπορούν τελικά να παράγουν περισσότερο σύγκρουση παρά γνώση.
Η Wikipedia προσπάθησε να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα δημιουργώντας κανόνες, εκλεγμένους διαχειριστές και διαδικασίες επίλυσης διαφορών.
Υπάρχει, ωστόσο, μια βασική αρχή που ο ιδρυτής της επαναλαμβάνει συχνά: αν ένας κανόνας σε κάνει νευρικό ή σε απογοητεύει, μπορείς ακόμη και να τον αγνοήσεις. Αυτό που δεν μπορείς να αγνοήσεις είναι η ανάγκη να συμπεριφέρεσαι σαν καλός άνθρωπος.
Όλα πρέπει να μπορούν να ελεγχθούν
Η εμπιστοσύνη, όμως, δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην καλή πρόθεση.
Η Wikipedia απαιτεί οι πληροφορίες που δημοσιεύονται να συνδέονται με αξιόπιστες πηγές. Έτσι, ακόμη και όταν δύο άνθρωποι διαφωνούν, μπορούν τουλάχιστον να ξεκινούν τη συζήτηση από μια κοινή βάση.
Και υπάρχει κάτι ακόμη: τίποτα δεν εξαφανίζεται πραγματικά. Πίσω από κάθε λήμμα υπάρχουν η ιστορία των αλλαγών και η σελίδα συζήτησης, όπου καταγράφεται ο τρόπος με τον οποίο μια πληροφορία έφτασε στην τελική της μορφή.
Ελάχιστοι χρήστες μπαίνουν σε αυτή τη διαδικασία. Όποιος όμως το επιθυμεί μπορεί να δει ποιος άλλαξε μια πρόταση, πότε την άλλαξε και για ποιον λόγο.
Αυτή η διαφάνεια δεν σημαίνει ότι η Wikipedia είναι αλάνθαστη.
Το δύσκολο στοίχημα της ουδετερότητας
Ο Γουέιλς παραδέχεται ότι υπάρχει ένα διαρκές πρόβλημα: η Wikipedia πρέπει να παραμένει ουδέτερη.
Και αυτό γίνεται ιδιαίτερα δύσκολο όταν οι σελίδες αφορούν πολιτική, πολέμους, ταυτότητα ή άλλα ζητήματα που προκαλούν έντονες αντιπαραθέσεις. Εκεί, η προσπάθεια να συμφωνήσουν άνθρωποι με εντελώς διαφορετικές απόψεις μπορεί να μετατραπεί σε μια μακρά και εξαντλητική διαδικασία.
Υπάρχει όμως και ένα ακόμη ζήτημα που ίσως αποδειχθεί πολύ μεγαλύτερο.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η απειλή από τα chatbot
Τα chatbot αλλάζουν ήδη τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αναζητούν πληροφορίες. Αντί να πληκτρολογούν μια ερώτηση σε μια μηχανή αναζήτησης και να επισκέπτονται διαφορετικές ιστοσελίδες, όλο και περισσότεροι ζητούν απευθείας από ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης να τους δώσει την απάντηση.
Για τη Wikipedia, αυτό σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο: λιγότερους επισκέπτες απευθείας στην πλατφόρμα.
Ο Γουέιλς, πάντως, αντιμετωπίζει με επιφύλαξη την ποιότητα της γνώσης που παράγεται από τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης. «Αν το ChatGPT είχε εκπαιδευτεί μόνο στο X του Έλον Μασκ», λέει χαρακτηριστικά, «θα έγραφε μόνο ανόητα και θυμωμένα πράγματα».
Η ανησυχία του δεν αφορά μόνο την ποιότητα των απαντήσεων, αλλά και το από πού προέρχεται η πληροφορία που χρησιμοποιούν τα μοντέλα.
Η αιχμή κατά της OpenAI
Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο της Repubblica, Πιερ Λουίτζι Πίζα, ο Γουέιλς μίλησε και για την OpenAI, την εταιρεία πίσω από το ChatGPT, και τη μετάβασή της από μια μη κερδοσκοπική οργάνωση σε έναν τεχνολογικό κολοσσό.
Το ερώτημα ήταν απλό: μπορεί ακόμη να την εμπιστευτεί;
Η απάντησή του ήταν επιφυλακτική. Κατά τον Γουέιλς, η δομή της εταιρείας έχει γίνει «αδιαφανής» και «φαίνεται πως υπάρχει χάος εκεί μέσα». Παρ’ όλα αυτά, δεν εγκαταλείπει την ελπίδα ότι η OpenAI θα θυμηθεί τον λόγο για τον οποίο δημιουργήθηκε.
Και ως άνθρωπος που έχει συνδέσει τη Wikipedia με την κουλτούρα του ανοιχτού κώδικα, δεν άφησε ασχολίαστη ούτε μια άλλη εξέλιξη: το γεγονός ότι όλο και πιο ισχυρά μοντέλα ανοιχτού κώδικα αναπτύσσονται στην Κίνα.
Για τον Γουέιλς, αυτή η εξέλιξη μπορεί τελικά να λειτουργήσει θετικά. Ο ανταγωνισμός, υποστηρίζει, μπορεί να εμποδίσει ένα σενάριο στο οποίο η ΤΝ θα συγκεντρωθεί στα χέρια ελάχιστων εταιρειών.
Η μάχη για τη γνώση μόλις αρχίζει
Η Wikipedia άντεξε 25 χρόνια επειδή κατάφερε να μετατρέψει κάτι που στα πρώτα χρόνια του διαδικτύου έμοιαζε σχεδόν αδύνατο σε καθημερινή πραγματικότητα: εκατοντάδες χιλιάδες άγνωστοι άνθρωποι να δημιουργούν μαζί μια κοινή δεξαμενή γνώσης.
Τώρα βρίσκεται μπροστά σε μια νέα εποχή. Τα social media δοκιμάζουν την εμπιστοσύνη και τον δημόσιο διάλογο, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε και καταναλώνουμε πληροφορίες.
Η πρόκληση για τη Wikipedia δεν είναι πλέον μόνο να παραμείνει ελεύθερη. Είναι να παραμείνει αξιόπιστη, διαφανής και ανθρώπινη σε ένα διαδίκτυο όπου οι απαντήσεις παράγονται όλο και περισσότερο από μηχανές. Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη ειρωνεία της εποχής: την ώρα που η τεχνολογία γίνεται ολοένα πιο έξυπνη, ο Τζίμι Γουέιλς εξακολουθεί να πιστεύει ότι το πιο σημαντικό συστατικό της γνώσης είναι κάτι πολύ πιο παλιό — η εμπιστοσύνη μεταξύ ανθρώπων.
Ακολούθησε το Protagon στο Google News
Πρόσθεσε το Protagon ως προτιμώμενη πηγή στη Google