Οι λιγότερο ικανοποιημένοι από όλους θα είναι, φυσικά, οι κάτοικοι της Ιθάκης, ωστόσο τα επιχειρήματα που θα μπορούσαν να τους δυσαρεστήσουν είναι σίγουρα ενδιαφέροντα αλλά και πειστικά, τουλάχιστον μέχρι κάποιου σημείου.
Επί αιώνες ολόκληρους, όπως γράφουν οι λονδρέζικοι Times, υπήρξαν ελάχιστοι ιστορικοί και μελετητές της κλασικής Ελλάδας που αμφισβήτησαν την άποψη ότι το βασίλειο της Ιθάκης -ο πυρήνας της «Οδύσσειας» του Ομήρου και αθάνατη μεταφορά, έκτοτε, της επιστροφής στην πατρίδα- ήταν η σημερινή Ιθάκη.
Ωστόσο ενδέχεται όχι μόνον να μην ήταν η Ιθάκη το βασίλειο του Οδυσσέα, αλλά να μην ήταν καν ολόκληρο νησί. Τουλάχιστον αυτό υποστηρίζει έρευνα που προδημοσιεύθηκε τις προηγούμενες ημέρες στην διαδικτυακή επιθεώρηση Antigone και πρόκειται να εκδοθεί την επόμενη εβδομάδα -παραμονές της πρεμιέρας της πολυαναμενόμενης «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Σύμφωνα με την έρευνα αυτή, η τοποθεσία για την οποία γίνεται λόγος στην «Οδύσσεια» είναι η δυτική χερσόνησος της Κεφαλονιάς, ονόματι, σήμερα, Παλική.
Είκοσι πέντε χρόνια ερευνών
Οπως σημειώνεται στο βρετανικό δημοσίευμα στις 24 ραψωδίες της «Οδύσσειας» παρακολουθούμε τον Οδυσσέα κατά το δεκαετές ταξίδι επιστροφής στην Ιθάκη, μετά από τον Τρωικό Πόλεμο. Ομως και η πορεία της εν λόγω μελέτης έχει επίσης επικές διαστάσεις.
Ολα άρχισαν ένα βράδυ, πριν από ένα είκοσι πέντε χρόνια, στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, όταν ο επιχειρηματίας με ειδίκευση στα χρηματοοικονομικά Ρόμπερτ Μπίτλστοουν, ο οποίος σπούδασε Οικονομικά στο περίφημο βρετανικό πανεπιστήμιο και ήταν λάτρης του Ομήρου, έτυχε, κατά τη διάρκεια ενός δείπνου, να καθίσει δίπλα στον Τζέιμς Ντιγκλ, διακεκριμένο καθηγητή Αρχαίων Ελληνικών και Λατινικών. Η συζήτηση μεταξύ των δύο ανδρών δεν άργησε να στραφεί στα ομηρικά έπη και διήρκεσε ώρες.
Επειτα από έναν χρόνο, ο επιχειρηματίας επικοινώνησε εκ νέου με τον καθηγητή, λέγοντάς του ότι ήθελε να εξετάσουν μαζί μια νέα γεωγραφική υπόθεση για την «Οδύσσεια». «Σκέφτηκα: Θεέ μου, θα πρόκειται για κάποια τρελή ιδέα», είπε στους Times ο 82χρονος, σήμερα, πανεπιστημιακός. Ωστόσο, καθώς ο επιχειρηματίας ήταν ιδιαίτερα γενναιόδωρος υποστηρικτής της Classical Society του Queens’ College, δέχθηκε να τον ακούσει.
Συναντήθηκαν ένα απόγευμα και συνέχισαν τη συζήτηση μέχρι τα μεσάνυχτα. Το επόμενο πρωί ο Ντιγκλ είχε πλέον πειστεί. «Το σκέφτηκα όλη νύχτα και πιστεύω ότι είναι απολύτως ευφυές και πρέπει να το διερευνήσουμε», ενημέρωσε τον Μπίτλστοουν μέσω ηλεκτρονικής αλληλογραφίας.
Τι ακριβώς, όμως, είχε υποστηρίξει ο επιχειρηματίας την προηγούμενη ημέρα; Οτι οι λεπτομερείς γεωγραφικές περιγραφές του Ομήρου στην «Οδύσσεια» δεν αντιστοιχούν στη σημερινή Ιθάκη. Για παράδειγμα, ο ποιητής αναφέρει πως πρόκειται για το δυτικότερο από τρία νησιά και για εκείνο που βρίσκεται πιο ανοιχτά στη θάλασσα. Η σημερινή Ιθάκη, όμως, είναι το πλησιέστερο νησί στην ηπειρωτική Ελλάδα και το ανατολικότερο από τα γειτονικά νησιά. Επιπλέον ο Ομηρος περιγράφει την πατρίδα του Οδυσσέα ως έναν τόπο επίπεδο ενώ η Ιθάκη είναι ορεινή.
Αντίθετα, η χερσόνησος της Παλικής, στην όμορη Κεφαλονιά, ταιριάζει πολύ περισσότερο στην ομηρική περιγραφή: βλέπει το ανοιχτό πέλαγος, βρίσκεται δυτικότερα και από την Ιθάκη και από την Κεφαλονιά και είναι πεδινή. Υπήρχε όμως ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Η Παλική είναι χερσόνησος, ενώ ανέκαθεν ήταν «γνωστό» ότι η πατρίδα του Οδυσσέα ήταν νησί. Ηταν, όμως, πράγματι έτσι;
Χερσόνησος ή νησί;
Αρχικά ο Μπίτλστοουν διατύπωσε μια τολμηρή υπόθεση. Υποστήριξε πως στην ύστερη Εποχή του Χαλκού, γύρω στο 1200 π.Χ. -την εποχή του Τρωικού Πολέμου- μεταξύ της Παλικής και της Κεφαλονιάς υπήρχε μια θαλάσσια λωρίδα που τις χώριζε. Αργότερα, όμως, ένας ισχυρός σεισμός –καθόλου απίθανος, αφού η Κεφαλονιά βρίσκεται πάνω σε δύο τεκτονικές πλάκες– προκάλεσε κατολισθήσεις που γέμισαν το κανάλι, μετατρέποντας το άλλοτε νησί σε χερσόνησο.
Η υπόθεση έπρεπε, βεβαίως, να αποδειχθεί. Ο Μπίτλστοουν, αξιοποιώντας τις γνωριμίες του στην επιστημονική κοινότητα, απευθύνθηκε στον γεωλόγο Τζον Αντερχιλ, νυν διευθυντή του διεπιστημονικού Κέντρου για την Ενεργειακή Μετάβαση στο Πανεπιστήμιο του Αμπερντίν στη Σκωτία, και εκείνος πείστηκε ότι η θεωρία άξιζε να διερευνηθεί επιστημονικά.
Το 2005 ο επιχειρηματίας, ο κλασικιστής και ο γεωεπιστήμονας παρουσίασαν την ιδέα τους και μέσω ενός ολόκληρου βιβλίου με τον τίτλο «Odysseus Unbound». Στη συνέχεια, γύρω στο 2007, ο Μπιτλστόουν και ο Αντερχιλ ανέθεσαν (με συμβόλαιο ύψους άνω του ενός εκατομμυρίου ευρώ, που βγήκαν από την τσέπη του επιχειρηματία) σε μια ολλανδική, εξειδικευμένη στη γεωλογία και στη μηχανική, εταιρεία να ερευνήσει την υπόθεση του καναλιού.
Ωστόσο το αποτέλεσμα δεν ήταν το αναμενόμενο, καθώς τα δεδομένα αποκάλυψαν ότι, αν και ενδέχεται να υπήρχε θαλάσσιο κανάλι πριν από 400.000 χρόνια, το 1200 π.Χ. σίγουρα δεν υπήρχε καμία λωρίδα θάλασσας μεταξύ της Παλικής και της Κεφαλονιάς.
Ο Μπίτλστοουν, όμως, δεν εγκατέλειψε την προσπάθεια. Επέστρεψε στο ομηρικό πρωτότυπο και, με τη βοήθεια του καθηγητή Ντιγκλ, ανακάλυψε κάτι εντυπωσιακό: στην πραγματικότητα, ο Ομηρος δεν περιγράφει ποτέ την Ιθάκη ως νησί. «Κανείς δεν το είχε σκεφτεί αυτό προηγουμένως», ανέφερε σχετικά ο κλασικιστής του Κέιμπρτιζ στους Times.
Ο ποιητής και οι ήρωές του δεν χρησιμοποιούν ποτέ τη λέξη «νήσος», αντιθέτως αναφέρουν συνεχώς την Ιθάκη άλλοτε ως «γαία», άλλοτε ως «πατρίς γαία» και άλλοτε ως «δήμο» (με την έννοια της επικράτειας). Ο Ντιγκλ παρατήρησε και επισήμανε επίσης πως ο Ομηρος θα μπορούσε κάλλιστα, χωρίς κανένα πρόβλημα από την άποψη της μετρικής, να χρησιμοποιήσει τη λέξη «νήσος», προτιμούσε, ωστόσο, τη λέξη «δήμος», η οποία εμφανίζεται, μάλιστα, πολλές φορές στο πρωτότυπο.
Η θεωρία του Μπιτλστόουν επαινέθηκε ακόμη και από τον σερ Στίβεν Φράι· ο διάσημος βρετανός ηθοποιός και κωμικός που το 2024 εξέδωσε τη δική του «Οδύσσεια», τη χαρακτήρισε «σχολαστική» και «άψογη», αν και αναγνώρισε πως «οι πολίτες της Ιθάκης δεν θα είναι ευχαριστημένοι».
Ο Τζέιμς Ντιγκλ, ο οποίος συνταξιοδοτήθηκε πριν από 15 χρόνια μετά από μια καριέρα 50 ετών κατά την οποία ασχολήθηκε κυρίως με την επιμέλεια των τραγωδιών του Ευριπίδη, είναι ενθουσιασμένος με την κατάληξη.
Δυστυχώς ο βρετανός επιχειρηματίας δεν πρόλαβε να δει τις πολυετείς προσπάθειές του να ευοδώνονται, καθώς απεβίωσε το 2015. Ωστόσο «θα ήταν απόλυτα ενθουσιασμένος, διότι έχουμε επιβεβαιώσει το μεγαλύτερο μέρος της υπόθεσής του. Θα πρέπει να τύχει πολύ θερμής υποδοχής, αλλά ο κόσμος είναι πάντα επιφυλακτικός απέναντι στις νέες ιδέες. Είμαστε όλοι απολύτως βέβαιοι ότι έχουμε πλέον βρει τη λύση, αλλά θα χρειαστεί κάποιος χρόνος μέχρι να την αφομοιώσει η κλασική κοινότητα και ο κόσμος γενικότερα», δήλωσε ο γηραιός κλασικιστής.
Ακολούθησε το Protagon στο Google News
Πρόσθεσε το Protagon ως προτιμώμενη πηγή στη Google