«Επ’ ουδεμιά προφάσει και περιστάσει»: Η αναστολή ισχύος του Συντάγματος της Τροιζήνας | Αριστείδης Ν. Χατζής
Το άρθρο εξετάζει την αναστολή του Συντάγματος της Τροιζήνας από τον Ιωάννη Καποδίστρια το 1828 ως μια κρίσιμη στιγμή της ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Υποστηρίζει ότι η απόφαση αυτή δεν υπήρξε μια προσωρινή και αναγκαία παρέκκλιση λόγω των έκτακτων συνθηκών του Αγώνα, αλλά μια συνειδητή επιλογή συγκεντρωτικής και αυταρχικής διακυβέρνησης, ασύμβατη με το φιλελεύθερο και δημοκρατικό πνεύμα της Ελληνικής Επανάστασης. Το άρθρο αναδεικνύει τη σημασία του Συντάγματος της Τροιζήνας ως κορύφωσης του επαναστατικού συνταγματισμού και ερμηνεύει τη σύγκρουση γύρω από την αναστολή του ως αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο διαφορετικές πολιτικές λογικές: την παράδοση του συνταγματισμού και της πολιτικής ελευθερίας που διαμορφώθηκε μέσα από την επαναστατική εμπειρία και τον συγκεντρωτικό κρατισμό της μεταναπολεόντειας ευρωπαϊκής διπλωματίας, την οποία εξέφραζε ο Καποδίστριας.
Η ίδρυση του Πανελληνίου από τον Ιωάννη Καποδίστρια. Αποτελεί μέρος της ζωφόρου της Επανάστασης στη Βουλή των Ελλήνων, βασισμένη σε σχέδιο του Γερμανού γλύπτη Ludwig Michael Schwanthaler. Αρχικά, το σχέδιο προέβλεπε τη μορφή του Βασιλιά Όθωνα να υπογράφει το έγγραφο, αλλά τελικά αντικαταστάθηκε από τον Ιωάννη Καποδίστρια, ολόσωμος δεξιά, ο οποίος χαιρετίζει την ίδρυση του σώματος.
Αντωνιάδης Εμμανουήλ (1791-1863). Δημοσιεύεται στο «Εθνικόν Ημερολόγιον Βρετού», τ. 5, No 1 (1865).
Πρωτότυπο χειρόγραφο με τις υπογραφές των πληρεξουσίων στο ψήφισμα της Γ’ Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας, με το οποίο αποφασίστηκε η εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως Κυβερνήτη της Ελλάδος. Τροιζήνα 2 Απριλίου 1827. Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων.
Χειρόγραφη επιστολή του Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια προς το Πανελλήνιον. Συλλογή Μουσείου Καποδίστρια.
George Washington. Ελαιογραφία του James Peale, περίπου 1782. The Metropolitan Museum of Art, Νέα Υόρκη.
[1] Στην αμέσως επόμενη συνεδρίαση (την 22η στις 2.4.1827) εγκρίθηκε το ψήφισμα. Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας [στο εξής ΑΕΠ], 1821-1832. Αι Εθνικαί Συνελεύσεις. Τόμος Πρώτος. Αθήνα: Βουλή των Ελλήνων, Αθήνα, 1971, 435, 585. Για το ιστορικό πλαίσιο αλλά και γενικά για τον Καποδίστρια, βλ. Χρήστος Λούκος, Ιωάννης Καποδίστριας: Μια Απόπειρα Ιστορικής Βιογραφίας, Αθήνα: ΜΙΕΤ, 2022 (ιδιαίτερα 217-243). Βλ. επίσης Ακρίτας Καϊδατzής, Ο Συνταγματισμός του Εικοσιένα: Η Συνταγματική Πρακτική της Επανάστασης μέσα από τις Πηγές, 1821-1827. Αθήνα: Ευρασία, 2021 (ιδίως 515-532).
[2] Δεδομένου ότι οι Εθνοσυνελεύσεις είχαν θεσπίσει μέχρι τότε, σχεδόν αποκλειστικά, ενιαύσιες θητείες, η διάρκεια των επτά ετών δεν μπορεί να έχει άλλο νόημα παρά το ότι η Συνέλευση έδειχνε με αυτόν τον τρόπο τη μεγάλη εμπιστοσύνη της στον Καποδίστρια αλλά και του έδινε ένα ισχυρό κίνητρο να αποδεχθεί τη θέση: το απαραίτητο χρονικό διάστημα για να μπορέσει να υλοποιήσει την πολιτική του.
[3] Φιλήμων Παιονίδης, «Το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος του 1827 και το Σύνταγμα των Η.Π.Α.: Συγγένειες και επιρροές». Το Σύνταγμα τομ. 1-2 (2022), 45-71.
[4] Στις 2.4.1827, το Σύνταγμα της Επιδαύρου, όπως αναθεωρήθηκε στο Άστρος (1822/1823), ήταν ακόμα σε ισχύ, με κύριο χαρακτηριστικό του την ενδυνάμωση της νομοθετικής εξουσίας. Στο Σύνταγμα της Τροιζήνας που θα υιοθετηθεί έπειτα από έναν μήνα, το νομοθετικό σώμα παραμένει ιδιαίτερα ισχυρό. Στην τελευταία Διακήρυξη της Συνέλευσης, την 5η Μαΐου (ΑΕΠ, 560-61), τονίζεται πως «τρεις εξουσίαι: η Βουλή, ο Κυβερνήτης και το Δικανικόν, εμπιστεύονται και ενεργούσι την κυριαρχίαν σας». Για τη σημασία της Βουλής στον πολιτειακό σχεδιασμό των ευρωπαίων φιλελεύθερων αλλά και τη συνεκτική πολιτειακά λογική των Ελλήνων, βλ. Νίκος Παπασπύρου, «Ο κοινοβουλευτικός χαρακτήρας των συνταγμάτων του Αγώνα». Σύνταγμα 3-4 (2023): 959-966.
[5] ΑΕΠ, 520.
[6] ΑΕΠ, 509, 662.
[7] ΑΕΠ, 509-510. Το συγκεκριμένο άρθρο 103 του Συντάγματος υιοθετούσε έναν παρωχημένο θεσμό που συνδεόταν με τη Βασιλεία και την ιδέα του ανεύθυνου μονάρχη. Ο Σπηλιάδης χαρακτήρισε τον θεσμό «ασύμφορον εις την Ελλάδα».
[8] ΑΕΠ, 522-523.
[9] ΑΕΠ, 602-4.
[10] Βλ. αναλυτικά Καϊδατζής, 500-509.
[11] Βλ. κυρίως Gordon S. Wood, The Radίcalίsm of the Amerίcan Revolutίon, New York: Knopl, 1991 αλλά και Mary Beth Norton, Liberty‘s Daughters: The Revolutίonary Experience of American Women, 1750-1800, Boston: Little, Brown, 1980.
[12] Χρησιμοποιώ τον καθιερωμένο όρο στα Ελληνικά που είναι όμως παρωχημένος. Οι σύγχρονες θεωρίες μιλούν για expressive function. Cass R. Sunstein, «On the expressive function of law», University of Pennsylvania Law Review 144: 2021-2053 (1996).
[13] Aristides Ν. Hatzis, «Establishing a Revolutionary Newspaper: Transplanting Liberalism in a Pre-Modern Society,» στο L. Kiousopoulou, Μ. Tsirli, Ρ. Voyatzis (eds.), Human Rights in Times of Illίberal Democracies (Liber Amicorum in Memoriam of Stavros Tsakyrakis). Athens: Nomiki Vivliothiki, 2020, 293-317
[14] Βλ., όμως, Πέτρος Πιζάνιας, Η Ελληνική Επανάσταση, 1821-1830. Αθήνα: Εστία, 2η εκδ. 2025, ιδίως 87-102.
[15] ΑΕΠ, 441-42.
[16] ΑΕΠ, 459. Βλ. και Διακήρυξη του Προέδρου της 8ης Απριλίου. ΑΕΠ, 467-468.
[17] ΑΕΠ, 466-67.
[18] Επιστολαί Ι. Α. Καποδίστρια. Ε.Α. Βετάν, επιμ., 1ος τόμος, Αθήνα: Ράλλης, 1841, 142-144
[19] Επιστολαί, 154-161.
[20] Πρακτικά της Βουλής των Ελλήνων – Δ’ Διοικητική Περίοδος (Ιούνιος 1827-Ιανουάριος 1828), Χρ. Λούκος, επιμ. Αθήνα, Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, 2020, 319.
[21] Πρακτικά, 321-322.
[22] Πρακτικά, 322-323.
[23] Πρακτικά, 324.
[24] Πρακτικά, 328-336.
[25] Βλ. ιδίως Δημήτρης Δημητρόπουλος, Λόγος γυναικών; Δέκα στιγμιότυπα από τα χρόνια της ελληνικής επανάστασης. Αθήνα: Αντίποδες, 2022.
[26] Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα του 19ου αιώνα παραμένει ο Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος και οι προεδρικές εκλογές του 1864. David Donald, Lincoln Reconsidered: Essays on the Civil War Era, New York: Vintage, 1989, 57.
[27] «Οι Έλληνες, Κυβερνήτη, διψούσαν δι’ αρετή και πατριωτισμόν, να τους σώσεις από τα δεινά τους καθώς έσωσε ο Βάσιχτον την πατρίδα του Αμερική και του κάνουν τρόπαια και θα του κάνουν όσο στέκει ο κόσμος, ότι του ανήκουν – λευτέρωσε την πατρίδα του». Στρατηγού Μακρυγιάννη Απομνημονεύματα, Γιάννης Βλαχογιάννης, επ. Αθήνα: Ερμής, 2011, τόμος Β, 15.
[28] Που δεν ήταν καθόλου δεδομένο ότι θα επιβίωνε. Βλ. το ημερολόγιο του αντιπροσώπου της Πολιτείας Maryland στην Συνταγματική Συνέλευση, εγγραφή της 18 Σεπτεμβρίου 1878: «Α lady [Elizabeth Powel] asked Dr. [Benjamin] Franklin: Well Doctor what have we got a republic or a monarchy? – Α republic replied the Doctor; if you can keep it.» (Library of Congress, Manuscript Division, microfilm, box 15, reel 6).
[29] Joseph Ellis, His Excellency: George Washington. New York: Knopf, 2004. Βλ. σχετικά την επιστολή του Washington προς τον Συνταγματάρχη Lewis Nicola στις 22.5.1782 («Να είστε βέβαιος, κύριε, ότι κανένα γεγονός κατά τη διάρκεια του πολέμου δεν μου προκάλεσε πιο οδυνηρά συναισθήματα από την πληροφορία σας ότι υπάρχουν τέτοιες ιδέες στο στρατό […] Τις αντιμετωπίζω με αποστροφή και τις καταδικάζω με αυστηρότητα».). Library of Congress, Papers of George Washington, MSS 44693.
[30] Η θεωρία των επαναστάσεων έχει δείξει επανειλημμένα ότι οι θεσμοί και τα συνταγματικά κείμενα δεν λειτουργούν απλώς ως προκάλυμμα συμφερόντων, αλλά ως μηχανισμοί που αναδιαμορφώνουν τις ίδιες τις πολιτικές ταυτότητες και προσδοκίες των δρώντων. Keith Michael Baker, Inventing the French Revolution. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
[31] Αριστείδης Ν. Χατζής, «Η ‘σύγκρουση των ολοκληρώσεων’: Προσπαθώντας να καταλάβουμε τι συνέβη στην Τροιζήνα», στο Χ. Ανθόπουλος, Α. Ηλιάδου, Λ. Παπαδοπούλου, Ν. Παπαχρήστος και Κ. Χρυσόγονος (επιμ.), Η Θεωρία της Συνταγματικής Πράξης. Μελέτες διαλόγου με το έργο του Ευάγγελου Βενιzέλου, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2024, 0. 1025-1042.
[32] «Μηνα το’ φκιασα εγώ να τους το χαλάσω; Το έχουν φκιασμένο μ’ αίμα και με δυστυχίες». Μακρυγιάννη Απομνημονεύματα, 14.
[33] Εμμανουήλ Γ. Πρωτοψάλτης, «Υπομνήματα Συναφή Ιγνατίου Μητροπολίτου Ουγγροβλαχίας και Ιω. Καποδιστρίου περί της τύχης της Ελλάδος (1821)». Αθηνά 60 (1965): 145-182.
[34] Όπως το ονομάζει ο Καϊδατζής, 529. Δες και εκτιμήσεις Λούκου, 242-243.
[35] Angeliki Diamantopoulou & Aristides Ν. Hatzis, «Autocratic Decision-Making in a State of Emergency Ioannis Kapodistrias’ Management of the 1828 Epidemic.» Εισήγηση στο ετήσιο συνέδριο της American Historical Association, Σαν Φρανσίσκο, Ιανουάριος 2024.
[36] Διαφωνώ με την εκτίμηση του Καϊδατζή, 528, πως «το σύνταγμα της Τροιζήνας παρέμεινε σε ισχύ κατά τη διάρκεια της καποδιστριακής δικτατορίας». Ειδικά η συστηματική παραβίαση των ατομικών δικαιωμάτων τεκμηριώνεται από αναρίθμητες πηγές.
[37] Νικόλας Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις. Αθήνα, Ερμής 1973 [1879], 124-125.
[38] Μακρυγιάννη Απομνημονεύματα, 16.
Αριστείδης Χατζής*
«Καποδίστριας – Σελίδες από τη ζωή και το έργο του», Βήμα στην Ιστορία. Βήμα της Κυριακής, Κυριακή 17 Μαΐου 2026.
*Ο Αριστείδης Χατζής είναι Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα Ιστορίας & Φιλοσοφίας της Επιστήμης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Διδάκτωρ Δικαίου & Οικονομικών (Law & Economics) του University of Chicago και Διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦίΜ).
* Οι επισημάνσεις με έντονα γράμματα οφείλονται στην Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη.
Σχετικά θέματα:
- Η αναδιάρθρωση της Ευρώπης και ο Ιωάννης Καποδίστριας (1814 – 1820), Παύλος Β. Πετρίδης – Καθηγητής Νομικής Σχολής Α.Π.Θ.
- Η κατάσταση της δικαιοσύνης στην Ελλάδα κατά την άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια, Μενέλαος Τουρτόγλου, Νομικός – Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
- Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας και οι αγώνες του για την προστασία του περιβάλλοντος. Ελένη Ε. Κούκου, Ομ. Καθηγήτρια του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Ναυπλιακά Ανάλεκτα V, Έκδοση Δήμου Ναυπλιέων, 2004.
- Ο Καποδίστριας στο Άργος – Επισκέψεις και διαμονή του στην πόλη από το 1828 ως το 1831. Βασίλης Κ. Δωροβίνης, Περιοδικό Ελλέβορος, τεύχος 6-7, Άργος, 1990.
- Το Καποδιστριακό Κόμμα 1832 – 1833 | Από την ήττα στον παραγκωνισμό και την καταδίωξη. Αλέκα Μπουτζουβή – Μπανιά, «Μνήμων», τόμος 8 (1982), Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού.
- Προ-Επαναστατικός Καποδίστριας, 1814-1821: Τομή στην Συνεχεία μισού Αιώνα Αγώνων Χειραφέτησης – Στέλιος Αλειφαντής.
- Ισονομία και Ακριβοδικία στα χρόνια του Καποδίστρια | Θεόδωρος Δεβενές. Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού.