Λιγότερο απο 1 λεπτό Διάρκεια άρθρου: Λεπτά

H μετεπαναστατική τύχη των αγωνιστών του ’21 σε λογοτεχνικά κείμενα

13 Μάιος 2026

Πάντοτ’ ευκολοπίστευτε και πάντα προδομένε.»(1)κι’ άλλοι πίνουν και χορεύουν!
«Άλλοι σκάβουν και κλαδεύουν
κι’ άλλοι πίνουν το κρασί!»(2)
***
Είναι σε όλους γνωστό, ότι οι πρόγονοί μας άρχισαν την επανάσταση του ‘21 κάτω από ιδιαίτερα αντίξοες συνθήκες. Με προοπτικές που θα μπορούσαμε να τις χαρακτηρίσουμε ως «απαίσιες». Οι Έλληνες του 1821 ξεκίνησαν, βέβαια, τον αγώνα τους κάτω από την ευεργετική επιρροή των ιδεών της γαλλικής επαναστάσεως. Στην προετοιμασία και την εκδήλωση της επαναστάσεως του ‘21 υπήρχε, αναμφισβήτητα, ισχυρή η δική της ιδεολογική επίδραση, που διακρίνεται και μέσα στο κλίμα των εθνικών συνελεύσεων του Αγώνα, διασταυρωμένη με τον λαϊκό-παραδοσιακό φιλελευθερισμό. Στο επίπεδο όμως των πρακτικών συνθηκών του παρόντος, οι όροι είχαν αντιστραφή: η γαλλική επανάσταση ειχεν ήδη ηττηθή στην Ευρώπη, με την συντριβή του Ναπολέοντα και την ίδρυση της αντιδραστικής Ιεράς Συμμαχίας (1815), της οποίας έργο ήταν να καταπνίγη τα εθνικά απελευθερωτικά κινήματα. Τα μέλη της Ιεράς Συμμαχίας θα διαδραματίσουν στην ελληνική υπόθεση τον ρόλο των «προστατίδων» δυνάμεων. Όχι, βέβαια, για ανθρωπιστικούς σκοπούς, αλλά για να εφαρμόσουν την δική τους πολιτική, τα δικά τους δηλαδή επεκτατικά σχέδια. Έτσι, μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από την τουρκική τυραννία και την αποκατάσταση του νεοελληνικού κράτους -με ενδιάμεση φάση (1828-1831) την διακυβέρνηση από τον Ιωάννη Καποδίστρια (που η τακτική του στάθηκε, τραγικά ίσως, αντιφατική από την άποψη του θέματος που μελετούμε)-, ο τόπος θα οδηγηθή σε μιαν άλλη τυραννία, σε μια νέα και εσωτερική κατοχή, την Βαυαροκρατία, την οποία ο ελληνικός λαός θα μισήση και θα πολεμήση έντονα και αποφασιστικά όπως το είχε πράξει και με την προηγούμενή της, την Τουρκοκρατία.(Τον Ιούνιον του 1831)Στο ραβδί ακουμβισμένος και με το σακκί στον ώμο,
Έλεγε σ’ ένα παιδάκι που του έδειχνε τον δρόμο•
Μη, παιδάκι μου, μην τρέχης και πολύ οπίσω μνήσκω•
Εσύ είσ’ ευτυχισμένο… τα ματάκια σου τα έχεις,
Γερά έχεις ποδαράκια, κ’ ελαφρό σαν λάφι τρέχεις…
Εγώ έχασα το φως μου στου Μεσολογγιού την πόλι,
Και το ένα μου ποδάρι με το άρπαξε το βόλι.– Νύκτα είναι… Στο Ανάπλι εζυγώσαμε, πατέρα.
– Στο Ανάπλι! -Κλαίεις, γέρο; -Τα παλιά μου ενθυμούμαι…
Τ’ ήμουν πρώτα, τ’είμαι τώρα στέκουμαι και συλλογούμαι…
Στο Ανάπλι!!! Εγώ πρώτος και με το σπαθί στο στόμα
Πήδησα στο Παλαμίδι•
Από ένα σ’ άλλον βράχο πρώτα ρίπτουμουν σαν φίδι,
Και σηκώνω μόλις τώρα το βαρύνεκρό μου σώμα.Κι’ ο ελεύθερός της ήλιος στα ματάκια μου δεν λάμπει…
Δενδροσκέπαστοι, ωραίοι κ’αιματοβρεμένοι κάμποι,
Σ’εσάς τώρα κόσμος άλλος ζωήν ήσυχη περνά.
Εγώ μόνος, για να ζήσω, τρέχω και ψωμοζητώ•
Στα ερημοκλήσια μέσα και στους δρόμους ξενυκτώ.
Παντού είμαι απορριμένος•
Ξένος είμαι στην Ελλάδα, και στο σπήτι μ’είμαι ξένος.Τα παιδιά εις την Ελλάδα δεν γνωρίζουν τον πατέρα.
Ταις θυσίαις, τους αγώνας ξέχασαν των παλαιών,
Και τον Πλούτον έχουν όλοι δια μόνον τους θεόν.
Προσπαθώ του κάκου ναύρω έναν φίλο του παλιού μας,
Του ηρωικού καιρού μας.
Άλλοι πέθαναν, και άλλοι ζουν απ’ όλους ξεχασμένοι•
Όπου κι’ αν σταθώ με σπρώχνουν, με περιγελούν οι ξένοι.Το σπασμένο μου ποδάρι•
Του μεγάλου Μπότζαρή μας ήμουν πρώτο παλλικάρι.
Η παλιά μου φουστανέλλα, όπου βλέπετε κομμάτια,
Χάρισμα του Καραΐσκου, από δόξα με σκεπάζει•
Το σπαθί αυτό που φέρνω στο πλευρό μου κρεμαστό,
Αν δεν ήναι με χρυσάφι και κοράλια σκεπαστό,
Είν’ ενθύμησις φιλίας του Ναυάρχου μας Τομπάζη.Και αν ήσθε πεθαμένοι,
Στην ενθύμησιν του κόσμου, στην ενθύμησίν μας ζήτε•
Πέθαναν, κι’ αν ζουν ακόμα, όσοι άτιμοι πολίται
Εις τους τάφους σας πατούν,
Να κληρονομήσουν όλας τας θυσίας σας ζητούν,
Και αφίνουν της πατρίδος τους πατέρας, τους προμάχους,
Να ψωμοζητούν στας πόλεις και να ξενυκτούν στους βράχους.(16)Η έμμετρη είδηση του Σουρή είναι η εξής:είχ’ ένα γέροντα νεκρό με ρούχα λερωμένα,
απ’ τη μεγάλη γενεά αυτή τη δοξασμένη,
που τόσο αγωνίστηκε εις το Εικοσιένα.
Κανείς δεν τον εγνώριζε, κανείς δεν τον τιμούσε,
και όμως μια φορά κι’ αυτός με δόξα πολεμούσε.σε κεραμίδι έκαιγε με τόση ευωδία,
κι αριστερά ένα πανί, όποιος περνά να βάνη
λίγα λεπτά για να γενή του γέρου η κηδεία.
Κανένας δεν τον έκλαιγε, μόνον ένα κλητήρα
είδαν να στέκη όρθιος εις της αυλής τη θύρα.Κι’ επέρασε με το σπαθί της νειότης του τα χρόνια,
έλαβε ως αντάλλαγμα των τόσων του αγώνων
τη φτώχια και την φοβερή του κόσμου καταφρόνια.
Και ζωντανός δοκίμασε απ’ όλους μας τη χλεύη,
και μεσ’ στην κάσσα του νεκρός ακόμα ζητιανεύει.
Ιανουάριος 1885.(17)Προχωρώ με ορισμένα αποσπάσματα από τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, αφού δηλώσω και εδώ ότι αυτά αποτελούν το κορυφαίο παράδειγμα της πεζογραφίας του Αγώνα.(18) Δεν είναι του παρόντος να αποδείξω τον ισχυρισμό μου αυτόν, για τον χαρακτήρα των Απομνημονευμάτων.(19) Αρκούμαι μόνο στο να επικαλεσθώ, από την σχετική βιβλιογραφία, την άποψη ενός επαρκούς και ευαίσθητου αναγνώστη, του Γιώργου Σεφέρη, ο οποίος, στο γνωστό δοκίμιό του (του 1943) «Ένας Έλληνας -ο Μακρυγιάννης», συνοψίζοντας την γνώμη του για την αξία τους, σημειώνει: «Ο Μακρυγιάννης είναι ο πιο σημαντικός πεζογράφος της νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας, αν όχι ο πιο μεγάλος, γιατί έχουμε τον Παπαδιαμάντη».(20)» Ποτές δικαιοσύνη δεν είδαμεν -κι όλο συχνούς εφύλιους πολέμους και σκοτωμούς. Χάθηκαν δι’ αυτά τα καλύτερα παλληκάρια κι έπαθε και παθαίνει η πατρίδα όσα δεν έπαθε από τους Τούρκους…»(34)της προσφυγιάς μας άθλια συνάφια,
γύφτοι ξετσίπωτοι κι’ αρπαχτικοί,
λένε, πατρίδα, πως πάνε εκείγιατί μαράζωσαν, τάχα, στα ξένα
και δεν μπορούνε χωρίς εσέ-
οι φαύλοι: τρέχουνε για το λουφέ.(36)Θα κλείσω το κείμενο της ομιλίας μου με παραθέματα από ορισμένα θεατρικά έργα ενός επίσης γενναίου αγωνιστή του ’21, αντιπολιτευόμενου, έπειτα μαχητικού βουλευτή (πολιτευόταν στην Φθιώτιδα) και πρωτοποριακού -αλλά άγνωστου σήμερα στους πολλούς- συγγραφέα του περασμένου αιώνα, του Μ. Χουρμούζη (1804-1882).(46)Αλλά το απαράδεκτο φαινόμενο της εξοντωτικής συμπεριφοράς της άρχουσας τάξης του περασμένου αιώνα προς τους ηρωικούς αγωνιστές του ’21 βρήκε την έκφρασή του και σε λογοτεχνικά κείμενα του αιώνα μας, γεγονός που υποδηλώνει την ένταση που είχε και την χρονική έκταση της απήχησής του. Εκατό, δηλαδή, περίπου χρόνια μετά την σύνθεση από τον Αλέξανδρο Κουτσό του ποιήματος «Ο ψωμοζήτης στρατιώτης», ο Γεώργιος Στρατήγης (1860-1928) θα μας δώση το εκτενές αφηγηματικό ποίημα Ματρόζος,(68) αφιερωμένο στην γνωστή προσωπική ιστορία του γέρου Σπετσιώτη αγωνιστή. Ο Ματρόζος, που χάρισε αφειδώλευτα τα πάντα στην πατρίδα, τελείωνε τώρα την ζωή του φτωχός και αγνοημένος, ενώ οι πρώην ναύτες του είχαν γίνει καπεταναίοι στα βασιλικά καράβια και ο παλιός συμπολεμιστής του Κωνσταντίνος Κανάρης ήταν υπουργός. Αυτόν, λοιπόν, τον Κανάρη
-του οποίου την ζωή είχε γλυτώσει κοντά στην Τένεδο- πηγαίνει να συνάντηση ο γέρο Ματρόζος στην Αθήνα. Ας παρακολουθήσουμε όμως την εξέλιξη του ποιήματος:
……………………………………..
«Παιδί μου, τώρα εγέρασα, παιδί μου, θ’ αποθάνω».
Στο τέλος πάντα μούλεγε μεν’αναστεναγμό,
«Ένας Ματρόζος δεν μπορεί να κάνη τό ζητιάνο,
Μα να βαστάξω δεν μπορώ, της πείνας, τον καϋμό,
Κλαίω που αφίνω το νησί. Θα πάω στην Αθήνα,
Πριν πεθαμένο μεύρετε μια μέρα από την πείνα…Πώς υπουργός εγίνηκε μεγάλος και τρανός,
Κι’ αν θυμηθή πως τη ζωή του γλύτωσα μια μέρα
Απ’ έξω από την Τένεδο, μπορούσ’ ο Ψαρριανός
Να κάνη τίποτε για με, κ’ ίσως να δώσουν κάτι
Σ’ εκείνον πούχε τάλλαρα τη στέρνα του γεμάτη».Κι’ ακουμπιστός περίλυπος επάνω στο ραβδί,
Ως που στην Ύδραν έφτασε, εγύριζε απ’ την πλώρη
Το λατρευτό του το νησί ο γέροντας να ‘δη.
Και, σκύβοντας, τα κύματα δακρύβρεχτος ερώτα,
Πώς φεύγει τώρ’από το νησί και πώς ερχόταν πρώτα.»Στο Υπουργείον εμπροστά, κάποιος θαλασσινός
»Ντυμένος μέσα στα χρυσά. «Παιδί μου, είναι πάνω
Ο Κωνσταντής;» «Ποιος Κωνσταντής;» «Αυτός… ο Ψαρριανός».
«Δεν λεν κανένα Ψαρριανό, εδώ είνε Υπουργείο,
Να ζητιανέψης πήγαινε μες ΄στο πτωχοκομείο!»Και τα μαλλιά του εσάλεψαν σαν χαίτη λιονταριού,
Και με σπιθόβολη ματιά μεσ’ απ’ τα στήθεια ‘βγάλει
Με στεναγμό βαρύγνωμο φωνή παλληκαριού:
«Αν οι ζητιάνοι σαν κι’ εμέ δεν έχυναν το αίμα,
Οι καπετάνιοι σαν και σε δε θα φορούσαν στέμμα!»Στο παραθύρι επρόβαλε να ιδή ποιος τον ζητεί,
Και τον νησιώτη βλέποντας λαχτάρισε η καρδιά του
Και νάρθη επάνω εδιάταξε με τον υπασπιστή.
Κάτι η φωνή του γέροντα του εξύπνησε στα στήθη,
Κάτι που μοιάζει μόνειρο μαζυ και παραμύθι.Που ‘μοιάζανε σαν αετούς κρυμμένους στη φωληά,
Στον καπετάνο εφάνηκαν με τη φωτιά την ίδια
Όταν τα εφώτιζε ο δαυλός ‘στα χρόνια τα παληά.
Κι’ ένας τον άλλο κύτταζε κατάματα οι δυο γέροι,
Ο ημίθεος το γίγαντα, ο ήλιος το αστέρι.«Γλήγορα συ μ’εξέχασες μα σε θυμάμαι εγώ…»
«Ποιος τώλπιζε να ‘δη ποτές» ο γέροντας στενάζει,
«Τον καπετάνιο ζήτουλα, το ναύτην υπουργό!..»
Και σκύβοντας την κεφαλή ‘στα διάπλατα του στήθη,
Τη φτώχεια του ελησμόνησε, τη δόξα του εθυμήθη.(69)Οι αντιφάσεις και οι δυσλειτουργίες, που χαρακτηρίζουν το νεοελληνικό κράτος κατά την γένεσή του αλλά και συνοδεύουν την πορεία του, (με την μεσολάβηση διαδοχικών παραγόντων που προστίθενται σε προηγούμενους ή βαθμιαία τους αντικαθιστούν), οφείλονται σε πολλές σειρές αιτίων. Μία τέτοια βασική σειρά είναι και το πλέγμα: ξένη εξάρτηση, εσωτερικοί συσχετισμοί και μία από τις συνέπειές του στάθηκε κατά τον δέκατο ένατον αιώνα η σύγκρουση ανάμεσα σε μια μεικτή ηγετική τάξη (ξένων και Ελλήνων) και την τάξη των αγωνιστών, που παρακολούθησαν έκπληκτοι την ραγδαία μετατόπισή τους από το επίκεντρο της απελευθερωτικής πράξης στο περιθώριο του ελεύθερου κράτους.αυτούς ήλθε επιτέλους η πολυπόθητη αποκατάσταση, για τους ήρωες και τους μάρτυρες του Εικοσιένα -τους επώνυμους και τους ανώνυμους αγωνιστές- η δικαίωση έγινε μονάχα από ορισμένους, όπως είδαμε, φωτισμένους συγγραφείς και παρέμεινε αποκλειστικά στις σελίδες των βιβλίων τους… Τώρα, όμως, ευτυχώς και στις καρδιές όλων των Ελλήνων. Διότι ποιος από τους συγχρόνους Έλληνες αγνοεί σήμερα τον Κολοκοτρώνη και τον Μακρυγιάννη; Ενώ τα ονόματα των άλλοτε επιφανών αξιωματούχων της Βαυαροκρατίας -δικών μας και ξένων- έχουν πλέον οριστικά λησμονηθή…

ΣημειώσειςΛΕΣΣΟΥ•Ι•ΡΟΣή ζητείς να προσποιήσαι;
Έξω όλοι σου φωνάζουν πως τον κόσμον αδικούσες,
Την Ελλάδα την ηγάπας, πλην τους Έλληνας μισούσες,
Της Ελλάδος τους προμάχους, και τους στρατιωτικούς της,
Με μια λέξιν τους γνησίους, και καθ’ εαυτό υιούς της,
Εκατέτρεξες μ’ ελπίδα να τους ίδης φουρκισμένους,
Επειδή αυτ’ ήτον πρώτοι ελευθερωταί του γένους•
Σε κατηγορούν προς τούτοις, πως το σκότος αγαπούσες,
και τα φώτα εμισούσες.
………………………………..
ΛΕΣΣΟΥ•Ι•ΡΟΣΚαι τας πράξεις εμιμήθη του κομψού Αριστοφάνη;Διά ένα λόγον πούπε ο καϋμένος κατά λάθος,
Τον κατήντησα, πιστεύεις; δια να ψωμοζητή,
Κι’ αυτός τώρα τι να κάμη δια να εκδικηθή;
Εις το θέατρον του Βάκχου καθημερινώς συχνάζει,
Και για μας μιαν κωμωδίαν λέγουν πως κατασκευάζει,
Και Τυχοδιώκτην λέγει ότι θα την ονομάση,
Ποίος ήλπιζε και ούτος τόσον να αυθαδειάση!
……………………………………….. Post Views: 79

1821, ιστορία, Λογοτεχνία

Το πρωτότυπο άρθρο https://cognoscoteam.gr/archives/49647 ανήκει στο Cognosco Team .

0

Facebook

0

Twitter

0

Facebook-messenger