Λιγότερο απο 1 λεπτό Διάρκεια άρθρου: Λεπτά

Ο ‘Αγγελος Σικελιανός και το ’21

31 Μάρτιος 2026

βαθιά την πίκρα μας/ να ξαλαφρώσουμε μπορούμε.
(«Μακρυγιάννης»)Αυτά καταθέτει ο Άγγελος Σικελιανός στα 1912, σε επιστολή του προς τον Δημήτριο Καμπούρογλου σχετικά με τη συμμετοχή της οικογενείας του στον Αγώνα του 1821, τόσο σε υλική προσφορά όσο και σε έμψυχο δυναμικό. Ολοκληρώνει δε την αναφορά του περιγράφοντας τη μετεπαναστατική δραστηριότητα για την ανασυγκρότηση του νεοπαγούς κράτους όχι μόνο του Μιχαήλ Σικελιανού αλλά και του αδελφού του Άγγελου:Παρά ταύτα ο Σικελιανός ελάχιστα ποιήματα έγραψε με θέμα εμπνευσμένο άμεσα ή έμμεσα από την περίοδο της Τουρκοκρατίας και την Επανάσταση. Στα άμεσα ανήκουν μόνο δύο: το πρώιμο ποίημα «Το μαρτύριο του Όσιου Σεραφείμ στον Ελικώνα» (1920) και το «Μακρυγιάννης». Στα έμμεσα μπορούμε να εντάξουμε τα «Ανδρέας Κάλβος» και «Βλαχογιάννης». Τα τρία τελευταία δημοσιεύτηκαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής και της Αντίστασης, αφού η Επανάσταση του ’21 αποτελεί για τον ποιητή του Αλαφροΐσκιωτου το Αρχέτυπο κάθε αγώνα για την Ελευθερία, όπως καταγράφεται στα επικαιρικά ποιήματα που έγραψε κατά την περίοδο αυτή, τα οποία κινούνται στο πνεύμα της περίφημης παλαμικής προτροπής: «μεθύστε με τ’ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα», όπως στο ποίημα «25 Μαρτίου 1821-25 Μαρτίου 1946». Εδώ ο Σικελιανός επικαλείται τη μεγάλη ελληνική Επανάσταση ως «πρωτόβλεβα του αγώνα [της]». Ανάλογα και στο τετράστιχο ποίημα-αποστροφή στην Ελλάδα με τίτλο «Ανάσταση», όπου τη βλέπει «να ανασταίνεται σε νέο Εικοσιένα!»3.Σ’ αυτούς τους «γίγαντες» αναφέρεται στο ποίημα «Ανδρέας Κάλβος»5,
μακαρίζοντας συγχρόνως τον ποιητή που αξιώθηκε να ζήσει σ’ εκείνη τη
μεγάλη εποχή:σε χρόνους άγιους
που τους φώτιζεν η λάμψη των σπαθιών μας,
που τους εφλόγιζεν η φλόγα των πυρσών μας,
είδες το κύμα των γιγάντων
την κεφαλή να καταπνίγει των ανόμων,πάνω στα ερείπια των αρχαίων ναών να φέγγουν
σαν όταν ο Έλληνας κι ο Θεός αδερφωμένοι
χειροκρατιούνταν όμοια ελεύθεροι κι ωραίοι,
κι όλων τα μέτωπα,
παιδιών, ανδρών, γερόντων,
χλωρή τα σκίαζε και τ’ ανάπαυε άγια δάφνη!
Είδες τη θεία, τη μεγαλόχαρη Μητέρα
από την κόμη να τραβά την τυραννίδα
στο χώμα κάτου«Την καθολική, την οικουμενική αυτή εικόνα από υλική, ηθική και πνευματική άποψη, η Ελληνική επανάσταση του 1821 μας τη δίνει σε μια φωτεινότητα και σε μιαν έκσταση που, περισσότερο από έναν αιώνα τώρα, δικαιούμεθα να λέμε ότι έχει καταυγάσει, και δεν έπαυσε έκτοτε να καταυγάζει—προμηνύτρα μιας καθολικής ιστορικής ελευθερίας— όλα ανεξαίρετα
τα έθνη και όλους ανεξαίρετα ως σήμερα τους λαούς.»6«Αληθινά, παιδί μου, εγλυτώσαμε από τον Τούρκο, χάρη στην ψυχική δύναμη των μεγάλων μας παλικαριών απ’ το ’να μέρος κι από τ’ άλλο χάρη στην επέμβαση της ευρωπαϊκής διπλωματίας, όπου σπρώχτηκε σ’ αυτό περισσότερο κι από τον τότε φιλελληνισμό της από τη διαίσθηση πώς είμαστε λαός με ζωή, όπου συχνά θα της χρειαζόνταν και θα την εδούλευε γερά και χωρίς υπολογισμό. Δεν είμαστε λοιπόν καθαυτό δούλοι σήμερα, αλλά είμαστε, για λόγους που θα καταλάβεις άμα μεγαλώσεις, άθελά μας, σ’ όλη τη γραμμή, ως σήμερα προστατευόμενοι της Δύσης, της νοοτροπίας της, της πολιτικής της κλπ. Και αυτό είναι περισσότερο επικίνδυνο κι απ’ τη δουλεία, γιαένα μόλις χτες ελευθερωμένο λαό. Η δουλεία γενικά έχει μια μορφή και επομένως και η μορφή της αντίστασης είναι μία. Αλλά η προστασία απλώνεται και θ’ απλώνεται, ωσότου να ξυπνήσουμε απ’ το λήθαργο και να κοιτάξουμε τριγύρα μας και μέσα μας, πού είμαστε και τι είμαστε, ωσάν παράσιτο στην όλη τη ζωή μας εμποδίζοντας τη δημιουργική αντίδραση» […].πια μες σε μια κοίτη αληθινής ζωής και προόδου, βρήκεν άξαφνα αντιμέτωπό του κι άσπονδον εχθρό του τον ρηχόν εμπειρισμό των Φραγκοφορεμένων του πολιτικών8, το Φαναριωτισμό, το Λογιοτατισμό, την ξιπασιά9 που μας εφόρτωσεν η Δύση και τα “φώτα” της, και φυσικά μαζί μ’ αυτά τα “φώτα”, κι όλη απάνω μας την εγκληματική διπλωματία της Δύσης, με τους “βασιλιάδες” της και τα “καλούπια”των διάφορων π’ ολοένα μας επέβαλε θεσμών»10. Στην ίδια τραγική διαπίστωση θα καταλήξει αργότερα:νήμα, δίχως άξιο και ισότιμο των μόχθων του σκοπό»11.στο «δίστομο σπαθί του Λόγου του στρατηγού, μακαρίζοντας πρώτα αυτόν
που τα ανακάλυψε και τα εξέδωσε, τον Γιάννη Βλαχογιάννη:«Χαρά σ’ αυτόν
που πρωτοσήκωσε το σπαθί του Λόγου σου από τη σκόνη μέσα, ΜακρυγιάννηΑυτό, επομένως, που φαίνεται να ενθουσιάζει τον Σικελιανό περισσότερο και από τα πολεμικά του κατορθώματα είναι το συγγραφικό επίτευγμα του Μακρυγιάννη. Κατασκευασμένο ολόκληρο σχεδόν το ποίημαμε υλικό των Απομνημονευμάτων, καθώς ακούγεται ατόφιος ο λόγος του στρατηγού βγαλμένος«απ’ τις εφτά πληγές» του, που τρέχουν σαν «εφτά πηγές, σαν άγια κεφαλάριατην εποχή της Βαυαροκρατίας, όσο και οι πνευματικοί ηγέτες του, ακυρώνοντας στην πράξη «τους παλιγγενετικούς αγώνες [του] σαν την επανάσταση του 21» (σ. 125). Ο αντιορθολογισμός όμως, τον οποίο είχε υιοθετήσει ο ίδιος και ως τρόπο ζωής και ως τρόπο ερμηνείας του παρελθόντος, είναι η φυσική συνέπεια της «αυτοδιδαχής» του, καθώς φαίνεται να περιφρονεί από νωρίς την πανεπιστημιακή παιδεία. Αυτό τον οδήγησε στη μυστικιστική ανάγνωση της ιστορίας14μέσα από το πρίσμα του ευρωπαϊκού εσωτερισμού και στην ενδελεχή μελέτη αποκρυφιστικών κειμένων15. Η ευρύτερη αυτή εκ μέρους του
πρόσληψη του ιστορικού παρελθόντος ερμηνεύει και την στάση του απέναντι στα «τραγικά μετέπειτα» του ’21. Βασιλόφρων και οπαδός της Μεγάλης Ιδέας κατ’ αρχάς, όταν αυτή ναυαγήσει στο λιμάνι της Σμύρνης, θα την αντικαταστήσει με τη δική του Δελφική Ιδέα. Η Δελφική Προσπάθεια, για την οποία έχει γράψει εκατοντάδες σελίδες, εγκαταλείποντας, όπως επισημαίνει ο ίδιος, για μια δεκαετία το κατ’ εξοχήν ποιητικό του έργο16πραγματώνει την αντίληψή του για τον ρόλο του ποιητή.
Ο Ποιητής είναι για τον Σικελιανό «παιδευτής του σύμπαντος βίου». Αυτό σημαίνει, ότι είναι όχι μόνον ο θεματοφύλακας των εθνικών αξιών ενός λαού, αλλά και οδημιουργός του μέλλοντός του. Μέσω της Παιδείας που ο ποιητής ονειρεύτηκε να παράσχει στους συμπατριώτες του, με όχημα το Δελφικό Πανεπιστήμιο, τον σημαντικότερο στόχο ίσως της Δελφικής Προσπάθειας17, όπου κυρίαρχο ρόλο θα είχε η διδασκαλία του Ευρωπαϊκού Εσωτερισμού, ήτοι, των αποκρυφιστικών λεγομένων επιστημών. Και βεβαίως, μέσω του θεατρικού του έργου, της Θυμέλης, όπου ο ποιητής αναπτύσσει με δραματικό τρόπο την καθολική παιδευτική του ιδέα18. Μπορούμε τώρα να κατανοήσουμε πλήρως την καταληκτήρια πρόταση στην προαναφερθείσα (υποτιθέμενη) αφήγηση του πατέρα του, για την πραγματική ελευθερία της πατρίδας:και στα 1950 ακόμα, το οποίο θα συντελέσει στην πλήρη αυτοανέλιξη του καθενός. Αυτό το ξύπνημα από τον λήθαργο ο Σικελιανός το εννοεί ως αφύπνιση του νεοελληνικού συλλογικού ασυνειδήτου· αν και το επικαλείται ήδη στον Λυρικό Βίο, το πραγματεύεται διεξοδικά στη Θυμέλη, διατυπώνοντάς το επιγραμματικά στους στίχους 1630-1633 της Σίβυλλας21:Να λυτρωθεί μονάχο του μπορεί.
Μα να ξυπνήσει πρέπει η πλέρια Μνήμη,
Βαθιά του, αδάμαστη και τρομερή!».στην άκρη του Ελικώνα,
πότε το βράδυ πότε αυγή, πότε στην τρίσβαθη νυχτιά
φαινόντανε μια εικόνα
π’ όλον εγιόμιζε μεμιάς, σαν αστραπή, τον ουρανό,
χιλιόδοξα μεγάλη,
των Γκιαούρηδων καρφώνοντας όλα τα μάτια στο βουνό
και δεν τη βλέπαν οι άλλοι
Κι από την ώρα πόβγαινεν η φοβερή φεγγοβολή,
σα να μην ξέραν άλλο,
ουδέ Σουλτάνο, ουδέ Πασά, μηδέ την ψεύτρα Ανατολή,
παρά ένα φως μεγάλο…»Κι όλος τραντάζει μυστικά ο Ελικώνας ο ιερός,
Τραντάζει άπάνω ως κάτου,χαρά στα λείψανά του.«αθλητής, ιερέας και προφήτης» ή «ασκητής, μύστης, τεχνίτης, ήρωας» σε άλλη εκδοχή24. Παρακολουθούμε εδώ τη μυητική Αναχώρηση, την Ορειβασία στο όρος των Μουσών, την Κάθαρση, τη Μετάληψη και τέλος τη Θυσία. Τελικό αποτέλεσμα αυτής της θυσίας του Οσίου είναι η αφύπνιση των Ελλήνων. Ο πάνδημος Χορός που λαμβάνει χώρα στην κορυφή του Ελικώνα πραγματώνει το περιεχόμενο της ελευθερίας, σύμφωνα με το κοσμοείδωλο του Σικελιανού. Με τον Χορό επιτυγχάνεται η ταύτιση του καθενός με τη συλλογική Ψυχή,
δηλαδή το «θιασεύεται ψυχάν», το αίτημα των Βακχῶν του Ευριπίδη.2. Είναι αξιοσημείωτη η παρατήρηση του Νάνου Βαλαωρίτη για την εντύπωση που έδινε ο Σικελιανός στον ίδιο και στη γενιά του, όταν τον γνωρίσανε κατά τη διάρκεια της Κατοχής: «Τον φανταζόμαστε πάντοτε [τον Σικελιανό] σε μια ψηλή κορφή ν’ αγναντεύει σαν νέος αρματωλός ή κλέφτης τους κάμπους όπου κατοικούν οι προσκυνημένοι, οι υποταγμένοι […]. Βαλαωρίτης, σ. 27.
3. Λ.Β. Ε΄, σ. 165 και 170 αντίστοιχα.
4. Π.Λ. Ε΄, σ. 103-104 και 105-107.
5. Το ποίημα, γραμμένο το 1942, δημοσιεύτηκε το 1946 στο αφιέρωμα της Νέας Εστίας στον Κάλβο. Περισ-
σότερα γι’ αυτό, βλ. Βογιατζόγλου, σσ. 101-126.
6. Π.Λ. Ε΄, σ. 104.
7. Σε κείμενο του 1919 αναφερόμενος στον αγώνα του Περικλή Γιαννόπουλου: «που θυμίζει κάπως τους
αγώνες των «αρματολών» απ’ τα βουνά, που εδημιούργησαν την σχετικήν ελευθερία μας», ΠΛ, Α΄, σ. 67.
8. Ανάλογο χαρακτηρισμό —και πολύ βαρύτερους!—έχει επιδαψιλεύσει ο Σικελιανός στον Ελευθέριο
Βενιζέλο στο πολυσέλιδο (αποκηρυγμένο σιωπηρά αργότερα) Ανοιχτό Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά του,
στον Κωνσταντίνο, τον Μάρτιο του 1922: «ο επιτήδειος άνθρωπος, όταν ξαφνικά από βρακοφόρος εβα-
φτίστη φρακοφόρος, το χάρμα των διπλωματών της Δύσης…» κ.α., Π.Λ. Α΄, σ. 81.
9. Πρβλ. τον χαρακτηρισμό του για την Αθήνα των αρχών του 20ου αιώνα, όταν ερωτήθηκε από τον Ρο-
ντέν στα 1912 «πώς ζούνε στην Ελλάδα και προ πάντων στην Αθήνα», απάντησε: «η Αθήνα κολακεύεται
να γίνει Παριζιάνα» ΠΛ Α΄, σ.38.
10. Π. Λ.Β΄, σ. 345. 11. Π. Λ. Ε, σ. 46-47.
12. Ό. π., σ. 302-306: 305.
13. Λ.Β., Ε΄, σ. 15-18. 14. Βλ. Μαλάμου 2011.
15. Σήμερα, μπορούμε να κατανοήσουμε τις δραστηριότητες του Σικελιανού υπό το πρίσμα του NewAge
κινήματος.
16. Ολόκληρος ο ογκώδης δεύτερος τόμος του Πεζού Λόγου,
17. Βλ. Π.Λ. Β΄, σ.131-161.
18. Π.Λ., Ε, σ. 65.
19. Δικές μου οι υπογραμμίσεις.
20. Μπουρναζάκης 2013, σ. 124.
21. Βλ. Θ.Α΄, σ. 140, Περισσότεραγια τη Σίβυλλα, βλ. Μαλάμου 2014, σ.295-326.
22. Π.Λ. Ε, 11- 80: 37-38. Επίσης βλ. Π.Λ. Δ΄, σ. 42-48 για τη μεγάλη προσφορά του «Πρωθιεράρχη» Δαμα-
σκηνού στη διάρκεια της Κατοχής.
23. Βλ. Μαλάμου 2014. Το θέμα αυτό πραγματεύομαι σ’ όλη την έκταση της διατριβής μου.Ίκαρος, Αθήνα 1965-1969.
Θ. Α΄-Γ΄= Άγγελος Σικελιανός, Θυμέλη, τ. Α΄-Γ΄, φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης, Ίκαρος,
Αθήνα 1970-1975.
Π.Λ.Α΄-Ε΄= Άγγελος Σικελιανός, Πεζός Λόγος Α΄-Ε΄, φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης,
Ίκαρος, Αθήνα, 1978-1985.χρόνια από τον θάνατό του2002, σσ. 21-28.
Βογιατζόγλου = Αθηνά Βογιατζόγλου, Η γένεση των πατέρων. Ο Σικελιανός ως διάδοχος των
εθνικών ποιητώνΜαλάμου 2011= Μαντώ Μαλάμου, «Μύθος και ιστορία στο θέατρο του Σικελιανού», Εισαγωγή
στην ποίηση του Σικελιανού. Επιλογή κριτικών κειμένωνΠανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2011, σσ. 447-457. Post Views: 21
1821, Άγγελος Σικελιανός, Ελληνική επανάσταση, ιστορία, Λογοτεχνία, Μαντώ Μαλάμου

Το πρωτότυπο άρθρο https://cognoscoteam.gr/archives/49497 ανήκει στο Cognosco Team .

0

Facebook

0

Twitter

0

Facebook-messenger