Γράφει ο
Στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 ο Ιωάννης Καποδίστριας δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο. Η δολοφονία του αποδίδεται συνήθως στη σύγκρουσή του με την οικογένεια Μαυρομιχάλη, στον αυταρχικό τρόπο διακυβέρνησής του ή στις παρεμβάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Όλα αυτά είναι σημαντικά. Δεν αρκούν, όμως, για να εξηγήσουν το βάθος της σύγκρουσης που προκάλεσε η πολιτική του.
Ο Καποδίστριας παρέλαβε το 1828 όχι ένα οργανωμένο κράτος, αλλά μια κατεστραμμένη επικράτεια: άδειο ταμείο, καμένη γεωργική γη, πείνα, επιδημίες, πρόσφυγες και τοπικά κέντρα εξουσίας που δεν ήταν διατεθειμένα να παραδώσουν τον έλεγχο της φορολογίας και των πόρων. Αντιλήφθηκε ότι η διπλωματική αναγνώριση της Ελλάδας δεν ισοδυναμούσε αυτομάτως με πραγματική ανεξαρτησία. Ένα κράτος που δεν γνωρίζει τι διαθέτει και δεν ελέγχει τη γη, την τροφή και τα δημόσια έσοδά του παραμένει ευάλωτο.
Γι’ αυτό αρνήθηκε την εσπευσμένη εκποίηση των Εθνικών Γαιών, παρά τις πιέσεις ξένων δανειστών και εγχώριων συμφερόντων. Οι πρώην οθωμανικές ιδιοκτησίες δεν ήταν απλώς ακίνητη περιουσία. Ήταν η βασική εγγύηση του Δημοσίου, πηγή μελλοντικών εσόδων και πιθανό θεμέλιο μιας αγροτικής ανασυγκρότησης.
Ανάλογη στρατηγική σημασία είχαν τα δάση. Στην Ελλάδα του 1828 το ξύλο σήμαινε καύσιμη ύλη, οικοδομικό υλικό, ξυλάνθρακα και ναυπηγήσιμη ξυλεία. Η ρύθμιση της υλοτομίας, επομένως, δεν αποτελούσε μόνο μέτρο προστασίας της φύσης. Ήταν πολιτική ενέργειας, άμυνας και δημοσιονομικής επιβίωσης.
Η ίδια λογική εμφανίζεται στην αποξήρανση των ελών της Αργολίδας. Μία παρέμβαση μπορούσε να επιτύχει πολλούς στόχους: να περιορίσει την ελονοσία, να αποκαταστήσει την υγεία του εργατικού δυναμικού και να μετατρέψει άχρηστες εκτάσεις σε παραγωγική γη. Η Γεωργική Σχολή της Τίρυνθας, η διάδοση της πατάτας και η καταγραφή ελαιόδεντρων, αμπελιών και μουριών εντάσσονταν στην ίδια προσπάθεια επισιτιστικής και παραγωγικής ανάκαμψης.
Ακόμη και οι απογραφές είχαν πολιτικό περιεχόμενο. Ο Καποδίστριας δεν ήθελε μόνο να μετρήσει ανθρώπους. Ήθελε να γνωρίζει τι μπορούσε να παράγει κάθε περιοχή, τι μπορούσε να φορολογηθεί και ποια περιουσία ανήκε πραγματικά στο κράτος. Η πληροφορία ήταν προϋπόθεση κυριαρχίας.
Ακριβώς γι’ αυτό η σύγκρουση υπήρξε τόσο σφοδρή. Η καταγραφή της γης, ο έλεγχος των προσόδων και η προστασία των δημόσιων πόρων περιόριζαν την εξουσία τοπικών ελίτ και πελατειακών δικτύων. Η δολοφονία του δεν προκλήθηκε από μία και μοναδική αιτία. Οι συγκρούσεις για γη, δάση, φόρους και διοικητικό έλεγχο αποτέλεσαν, ωστόσο, ουσιώδες μέρος του πολιτικού περιβάλλοντος που οδήγησε στην απομόνωσή του.
Η κληρονομιά του Καποδίστρια είναι ένα δυσάρεστα επίκαιρο δίδαγμα: η εθνική κυριαρχία δεν κατοχυρώνεται μόνο με σημαίες, σύνορα και διεθνείς συνθήκες. Προϋποθέτει κράτος που γνωρίζει, προστατεύει και αξιοποιεί τους πόρους του. Αλλά και κοινωνία που αναγνωρίζει ως νόμιμο τον τρόπο με τον οποίο αυτό γίνεται.
Το κείμενο συμπυκνώνει κεντρικά συμπεράσματα πρωτογενούς ερευνητικής εργασίας του συγγραφέα η οποία βρίσκεται υπό δημοσίευση.
*Ο Δρ. Κωνσταντίνος Παππάς είναι Αναπληρωτής Διευθυντής του Ινστιτούτου Ενέργειας του Πανεπιστημίου Texas A&M.