Το «Υπόμνημα» του Τόμας Γκόρντον: Στοχασμοί για την ηγεσία, την Ελληνική Επανάσταση, και τις προοπτικές της | Ανδρέας Τζαναβάρης
Ο Φιλέλληνας, ιστορικός και επικεφαλής του μικτού τάγματος στην πολιορκία της Τρίπολης, Τόμας Γκόρντον, έργο του Καρλ Κρατσάιζεν, Πόρος, 13 Απριλίου 1827. Επιζωγραφισμένη λιθογραφία.
Τόμας Γκόρντον, λιθογραφία, έργο του Καρλ Κρατσάιζεν, Πόρος, 13 Απριλίου 1827
Sir Thomas Maitland (1760-1824). Αξιωματικός, ύπατος αρμοστής και βουλευτής της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Διετέλεσε λόρδος ύπατος Αρμοστής των Ιονίων Νήσων. Το έργο είναι ελαιογραφία σε καμβά, φιλοτεχνημένη από τον ζωγράφο John Hoppner περίπου το 1812.
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στο κάστρο του Δαμαλά, 1827. Λιθογραφία, Καρλ Κράτσαϊζεν (Karl Krazeisen, 1794-1878).
Μάουρερ Γεώργιος – Λουδοβίκος.
Γερμανός, ο Αρχιεπίσκοπος Παλαιών Πατρών. Λιθογραφία, A. Friedel. Λονδίνο, Ιανουάριος 1826.
Τοιχογραφία του Αλέξανδρου Καντακουζηνού στην έξω πόλη της Μονεμβασίας. Στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού, το ΙΓ’ Εργαστήριο της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών, με την εποπτεία και την εικαστική επιμέλεια της Προέδρου του Τμήματος Εικαστικών Τεχνών, καθηγήτριας, Ερατούς Χατζησάββα, σε συνεργασία με τους αδελφούς Κρέτση, φιλοτέχνησαν τοιχογραφία (Graffiti), στην έξω πόλη της Μονεμβασίας, με το πορτρέτο του Αλέξανδρου Καντακουζηνού, πρίγκιπα και αξιωματικού του ρωσικού στρατού, ο οποίος ως πληρεξούσιος του Δημητρίου Υψηλάντη, παρέλαβε τα κλειδιά του Κάστρου, από τους Οθωμανούς, στις 23 Ιουλίου 1821. Η τοιχογραφία των αδελφών Κρέτση στη Μονεμβασία βασίστηκε σε μια σπάνια, ιστορική ασπρόμαυρη λιθογραφία (σχέδιο). Αυτό το αυθεντικό χαρακτικό αποτελεί τη μοναδική διασωθείσα οπτική μαρτυρία για τη μορφή του. Οι καλλιτέχνες αποτύπωσαν με μεγάλη ακρίβεια τα χαρακτηριστικά εκείνου του σχεδίου (το βλέμμα, το μουστάκι και τη στρατιωτική ενδυμασία με τα κεντημένα σιρίτια), μεταφέροντάς τα στη σύγχρονη τοιχογραφία.
[1] Στην παρούσα εργασία αξιοποιούνται ευρήματα από το αρχείο του Τόμας Γκόρντον, το οποίο βρίσκεται στο Πανεπιστήμιο του Αμπερντίν. Η χρήση του προθέματος MS σε υποσημειώσεις παραπέμπει στο εν λόγω αρχείο. Όπου κρίνεται απαραίτητο παρατίθεται το αμετάφραστο κείμενο.
[2] Η Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως ολοκληρώνεται το 1832 και μεταφράζεται το 1904 στα Ελληνικά από τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Η επανέκδοση της από το ΜΙΕΤ το 2015 περιλαμβάνει ένα εκτενές βιογραφικό σημείωμα, επιμελημένο από την Αγλαΐα Κασδαγλή, η οποία και έχει ασχοληθεί με το έργο του σκωτσέζου φιλέλληνα.
[3] Αντίγραφα του Υπομνήματος εντοπίζονται στο MS 116/20/144 καθώς και στο Colonial Office Records, Public Record Office, Λονδίνο, τεκμήρια, 136/1085, σ. 129-130, 137-144. Το έγγραφο του Φόρεϊν Όφις είναι το ίδιο με την αρχειακή πηγή, με μόνη προσθήκη τον σύντομο πρόλογο του Τόμας Μέιτλαντ, Λόρδου Ύπατου Αρμοστή των Ιωνίων Νήσων προς τον κόμη Μπάτχορστ, Υπουργό Πολεμικών υποθέσεων και Αποικιών.
[4] Η περιγραφή του ταξιδιού του νεαρού Γκόρντον από την λαίδη Εστέρ Στάνχοουπ, βρετανίδα περιηγήτρια της περιόδου, είναι χαρακτηριστική: ο Γκόρντον παρουσιάζεται ως ένας «ανόητος νεανίας που σπάταλα περιπλανάται με ένα τεράστιο κεφάλαιο και 110 άλογα, σε ένα ταξίδι που κοστίζει 10.000 λίρες». MS 1160/24/8/1, William St Clair, Introduction.
[5] MS 1160/24/8/1,5. Κατά την παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη διαμένει στην Θεραπιά, γνωστή για την μεγάλη κοινότητα πλούσιων Ελλήνων και Ευρωπαίων.
[6] D. Dakin, The Greek Struggle for Independence, 1821-1833, Batsford, Λονδίνο 1973, σ. 28. Ο Γκόρντον και ο Γουίλιαμ Χένρι Χάμφρεϊς είναι οι δυο πρώτοι Βρεττανοί Φιλέλληνες που θα σπεύσουν προς βοήθεια των Ελλήνων.
[7] M. Persat, Memoires du commandant Persat, 1806 a 1844, Plon-Nourrit, Παρίσι, 1910, σ. 77. Βλ. επίσης M. Raybaud, Memoires sur la Grece: pour servir a l’ histoire de la guerre de l’ Independance, τ. Α΄, Tournachon-Molin, Παρίσι 1824, σ. 409.
[8] D. Dakin, The Greek Struggle, ό.π, σ. 28. Στους στόλους της Ύδρας και των Σπετσών δωρίζονται 15.00 και 9.000 Ισπανικά δολάρια. Καθ’ όλη την διάρκεια της επανάστασης μα και μετέπειτα, ο Γκόρντον φαίνεται να διατηρεί πολύ καλές σχέσεις με τους νησιώτες, και ιδιαίτερα με τον Τομπάζη, με τον οποίο αλληλογραφεί συστηματικά. Η πρώτη ελληνική αποστολή στο Λονδίνο το 1824, με εκπρόσωπους τον Λουριώτη και τον Ορλάνδο, βρίσκεται ήδη από την άφιξη της σε συχνή επικοινωνία μαζί του, ζητώντας την αρωγή και τις γνωριμίες του. MS. 1160/20/146, Ioannis Orlandos, Andreas Louriotis to Thomas Gordon, 16.2. 1824.
[9] Θα επιστρέψει στην Ελλάδα το 1825 ως επίτροπος του Αγγλικού Δανείου, καθώς και μετά το τέλος της Επανάστασης, όπου θα λάβει αξίωμα στον Οθωνικό στρατό και θα εγκατασταθεί μόνιμα στο Άργος.
[10] Στον πρόλογο της έκδοσης του Υπομνήματος του Φόρειν Όφις ο Μέιτλαντ ισχυρίζεται πως ο ίδιος, ευρισκόμενος στην Ζάκυνθο, έδωσε την άδεια να φιλοξενηθεί στο λαζαρέτο μετά από αίτημα του ίδιου του Γκόρντον. Αξίζει να τονισθεί πως η αποδοχή της εισόδου του σε Αγγλική επικράτεια δεν είναι αυτονόητη. Μέχρι και το 1823 και την αλλαγή του νόμου, η βρετανική κυβέρνηση, επιδιώκοντας την εξασφάλιση της ουδετερότητα της, απαγορεύει την συμμετοχή βρετανών πολιτών σε ξένους στρατούς χωρίς την σύμφωνη γνώμη της κυβέρνησης. Παραβίαση αυτού μπορούσε να επιφέρει μέχρι και την θανατική ποινή. N. Arielli, G. A. Frei, I. Van Hulle, «The Foreign Enlistment Act, International Law, and British Politics, 1819-2014», The International History Review, 38:4, 2016, 638-641.
[11] Μερικά δημοσιεύματα φτάνουν μέχρι του σημείου να παρουσιάσουν τον Γκόρντον ως κατακτητή της Τριπολιτσάς.
[12] Βλ. MS 1160/20/146, George Foresti to Thomas Gordon, 17. 1. 1822.
[13] Ν. Ροτζώκος, Επανάσταση και εμφύλιος στο Εικοσιένα, Πλέθρον, Αθήνα 1997, σσ. 10-11.
[14] B. Παναγιωτόπουλος, «Η Εμφάνιση Της Σύγχρονης Πολιτικής Σκέψης Στη Νεότερη Ελλάδα», Τα Ιστορικά, 10, 1989, σσ. 3-12.
[15] J. Clive, «The use of the Past in Victorian England», Salmagundi, 68/69, 1985, σσ. 48-65.
[16] Περί του Δικαίου Πολέμου, βλ. Κ. Παπαγεωργίου, Πόλεμος και Δικαιοσύνη. Πολιτική Φιλοσοφία για τον Κόσμο, Πόλις, Αθήνα 2008.
[17] E. Angelomati-Tsougaraki, The Eve of the Greek Revival: British Travellers’ Perceptions of Early Nineteenth-Century Greece, Routledge, Λονδίνο 1991, σσ 1-2.
[18] Ν. Ροτζώκος, Επανάσταση, ό.π.
[19] Η «έλλειψη» ως προς έναν δυτικό κανόνα που εμφανίζεται στον Γκόρντον είναι ένα μοτίβο που αναπαράχθηκε και στο εσωτερικό της Ελληνικής κοινωνίας από μια δυτικοπροσανατολισμένη ελίτ, αυτο-οριοθετούμενη ως διαφορετική και άρα «πλήρης» ως προς το «ελλειμματικό» του λαού. Βλ. σχετικά Δ. Τζιόβας, «Η Δυτική φαντασίωση του Ελληνικού και η αναζήτηση του υπερεθνικού», στο Εθνος – Κράτος – Εθνικισμός, Εταιρεία Σπουδών Νεοεληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα 1994, σσ. 339-361.
[20] «Οι ηγέτες του αγώνα φαίνεται να είναι οι καπετάνιοι των ατάκτων [sic. banditti] που ήδη αναφέρθηκαν, οι οποίοι απέδωσαν στον Υψηλάντη την ονομαστική ηγεσία του αγώνα».
[21] Ο όρος κλέφτης στις διάφορες εκδοχές του (klefts, kleptes, kleftes) εμφανίζεται δυναμικά στην αγγλική δημόσια σφαίρα ήδη από το 1817, γνωρίζει ευρεία χρήση κατά τις δεκαετίες 1820 και 1830, και χρησιμοποιείται μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, όπου και ατονεί.
[22] W. M. Leake, An Historical Outline of the Greek Revolution: With a Few Remarks on the Present state of Affairs in this country, Murray, Λονδίνο 1825, σ. 61.
[23] Πρβλ. την χρήση του όρου μπαντίττι στην συντηρητική ματιά του Waddington. G. Waddington, A Visit to Greece in 1823 and 1824, Murray, Λονδίνο, 1825.
[24] N. Lonchophoros, Military hints to the Greeks, Ridgway, Λονδίνο, 1821.
[25] Η αναφορά εδώ γίνεται για τους γιούς του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, Πάνο και Γενναίο αλλά και τον ανιψιό του Απόστολο. Είναι ασαφές γιατί εστιάζει την περιγραφή του στα νέα μέλη της οικογένειας. Η γνώση που έχει, ωστόσο, για αυτούς είναι αυτοπρόσωπη. Σύμφωνα με τον Τρικούπη, οι τρεις τους θα συνοδεύσουν τον Υψηλάντη και τον Γκόρντον στην εκστρατεία της Πάτρας, που θα λάβει χώρα παράλληλα με την πολιορκία της Τριπολιτσάς. Σ. Τρικούπης, Η ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, τ. Β. έκδοση Γ, Ασλάνης, Αθήνα 1888, σ. 66.
[26] «Rogues and vagabonds». Για την όσο το δυνατόν εγκυρότερη κατανόηση των όρων όλες οι μεταφράσεις βασίζονται στους ορισμού του λεξικού του Τζόνσον, το οποίο εκδίδεται στα μέσα του 18ου αιώνα.
[27] C. Kidd, ‘Constitutions and Character in the Eighteenth-Century British World’, επ. P. Kitromilides, From Republican Polity to National Community: Reconsiderations of Enlightenment Political Thought, SVEC, 9, 2003, σσ. 40-61. Αξίζει να αναφερθεί πως η θέση του πατριωτισμού σε ηθικά παρά σε εθνικά πλαίσια επιτρέπει στην βρετανική κοινωνία να υιοθετεί εθνικές υποθέσεις με μεγάλη ευχέρεια, όπως μαρτυρούν οι πολυάριθμες ομάδες για την υποστήριξη των διαφόρων επαναστάσεων της περιόδου που θεσπίζονται στο Λονδίνο. Βλ. σχετικά Γ. Τζουρμανά, Βρετανοί ριζοσπάστες μεταρρυθμιστές Φιλικές εταιρείες και κομιτάτα στο Λονδίνο (1790-1823), Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 2015.
[28] Παρά την έλλειψη σχετικών τεκμηρίων, είναι εύλογο να υποθέσουμε πως κατά το πρώτο ταξίδι του στην Ελλάδα το 1810, ο Γκόρντον είχε έρθει σε επαφή με τους κατά τόπους προύχοντες. Οι περιηγητές εκτός από χάνια και σπίτια ξένων προξένων, φιλοξενούνταν συχνά σε σπίτια προυχόντων, ενώ εξοικειώνονταν με τις τοπικές κοινωνίες μέσω των ντόπιων οδηγών τους. Η επίσκεψη ενός περιηγητή τέτοιας οικονομικής ευχέρειας αποτελούσε συμβάν για τις τοπικές κοινωνίες, με τους τοπικούς άρχοντες να επιδιώκουν την γνωριμία τους. Για την φιλοξενία των περιηγητών από τους ντόπιους προεστούς, βλ. ενδεικτικά την φιλοξενία του Χόμπχαουζ από τον Α. Λόντο κατά την επίσκεψη του στην Βοστίτσα. J. C. Hobhouse, A Journey Through Albania: And Other Provinces of Turkey in Europe and Asia, to Constantinople, During the Years 1809 and 1810, Cawthorn, Λονδίνο 1813, σσ 225-228.
[29] P. Coss, The Origins of English Gentry, Cambridge UP, Cambridge, 2003, σ. 11
P.G.A. Pockock, «Introduction», στο E. Burke, Reflections on the Revolution in France, Hackett, Ινδιανάπολη 1987, σσ. xix-xxii. Χαρακτηριστική των ποιοτήτων αυτών και της κρισιμότητας της τάξης αυτής για την «διαπαιδαγώγηση» της κοινωνίας για την Βρετανική κοινωνία του ύστερου 18ου και πρώιμου 19ου αιώνα είναι η κριτική που ασκεί ο Edmund Burke στην Γαλλική Επανάσταση και, συγκεκριμένα, στις ολέθριες κοινωνικές επιπτώσεις που θα επιφέρει η επικράτηση των εμπόρων έναντι της αριστοκρατίας της γης. Αυτόθι.
[30] Παπαγεωργίου, Δικαιοσύνη, ό.π., σ. 135-136.
[31] Ενδιαφέρον παρουσιάζει ότι ο ενάρετος πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος συναντά τον Μπάι-έντς στο ταξίδι του από την Πόλη της Καταστροφής στην Επουράνια Πόλη. Βλ. επίσης B. Batson, The Pilgrim’s Progress by John Bunyan, Macmilan, Λονδίνο 1988, σ. 32.
[32] F. V. Harbour, «Reasonable probability of success as a mora criterion in the western Just War tradition», Journal of Military Ethics, 2011, 10:3, 230-241.
[33] Ν. Κοταρίδης, Περί της επαναστάσεως των λεγομένων Ελλήνων. Η μαρτυρία του ιερομόναχου Γεράσιμου (1836), Opportuna, Πάτρα 2017, σ. 11.
[34] P. Kitromilidis, «Republican aspirations in southeastern Europe in the Age of French Revolution», The Consortium on Revolutionary Europe Proceedings, τ.1, Georgia, Αθήνα 1980, σσ. 281-282.
[35] Βλ. το κατατοπιστικότατο Δ. Αρβανιτάκης, Η αγωγή του Πολίτη. Η γαλλική παρουσία στο Ιόνιο (1797-1799) και το έθνος των Ελλήνων, Εκδόσεις Μουσείου Μπενάκη, Αθήνα 2019.
[36] Δεν είναι ωστόσο μόνο η Εκκλησία που θα εξάρει την σημασία της Βυζαντινής παρακαταθήκης. Ενδεικτικό είναι ότι το 1819, ο Ιωάννης Ζαμπέλιος θα συγγράψει το πεντάπρακτο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, το οποίο και θα χαρακτηριστεί από τον συγγραφέα ως έργο εθνικής υποθέσεως. Αν και ελάχιστα αντανακλά την ιστορική προσωπικότητα του Κωνσταντίνου, ο Ζαμπέλιος, τονίζοντας την στράτευση του ήρωα στην πατριωτική ιδέα και την Ορθόδοξη πίστη, αποτυπώνει την διάδοση και την βαρύτητα της Βυζαντινής παρακαταθήκης. Βλ σχετικά Μ. Κέκκου, Η ιδέα του Βυζαντίου στην ιστορική τραγωδία του 19ου αιώνα, Υπατία, Αθήνα 2006, σσ. 75-76, 81. Για την περεταίρω επεξεργασία αυτού του σχήματος αυτού στο Ελληνικό Κράτος βλ. και Γ. Κουμπουρλής, «Η μεθοδολογική συμβολή του Σπυρίδωνος Ζαμπελίου στην αναθεώρηση της εικόνας του βυζαντινού μεσαίωνα», Πρακτικά Θ ́ Συμποσίου, Ποίηση: Οδυσσέας Ελύτης – Βιολογία: Βιολογία και Βιοηθική – Ιστορία: Ιωάννης και Σπυρίδων Ζαμπέλιοι, Πνευματικό Κέντρο Δήμου Λευκάδας, Γιορτές Λόγου και Τέχνης, Λευκάδα 16-18 Ιουλίου 2004, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Αθήνα 2005, σσ. 163-189.
[37] MS 1160/19/2. Ημερολόγιο. 11/12/1809. Βλ. επίσης MS 1160/19/9, στο οποίο παρατίθεται μια ιδιόχειρη λίστα των Ρωμαίων αυτοκρατόρων που εκτείνεται από τον Αύγουστο (64 π.Χ.- 14 μ.Χ. μέχρι τον Λέοντα τον 6ο τον Φιλόσοφο [866- 912]). MS 1160/24/8/1 σ. 2.
[38] Τα νούμερα των νεκρών που παραθέτει στο Υπόμνημα είναι αρκετά μεγαλύτερα συγκριτικά με τα αυτά που βρίσκουμε σε κείμενα σύγχρονα, μα και στο ίδιο το βιβλίο του, που θα εκδοθεί μετά από εκτενέστερη έρευνα. Ενδεχομένως το κομμάτι αυτό να αποτελεί λαθροχειρία του συντάκτη της επιστολής, διανθισμένο από άλλες, αυτοπρόσωπες ή φανταστικές, μαρτυρίες.
[39] Η συζήτηση για τις βαρβαρότητες των Ελλήνων είναι υπαρκτή στα κείμενα των φιλελλήνων. Στο εσωτερικό της σχετικής βιβλιογραφίας βλέπουμε θέσεις που ποικίλουν εντόνως, και είτε καταδικάζουν τις βαρβαρότητες των Ελλήνων είτε ισχυρίζονται πως αν και κατακριτέες δεν σπανίζουν τέτοιες μορφές δράσης και στα δυτικά κράτη.
[40] Θωμάς Μαίτλαντ (1760-1824): Πρώτος Λόρδος Ύπατος Αρμοστής των Ιονίων Νήσων (1816-1824). Χένρι Μπατχορστ (1762-1834): Υπουργός Πολέμου και Αποικιών.
[41] Θωμάς Μαίτλαντ (1760-1824): Πρώτος Λόρδος Ύπατος Αρμοστής των Ιονίων Νήσων (1816-1824). Χένρι Μπατχορστ (1762-1834): Υπουργός Πολέμου και Αποικιών.
*Ανδρέας Τζαναβάρης
Περιοδικό δοκιμές, Επιθεώρηση Κοινωνικών Σπουδών, No. 25-26 (2022).
* Ο Ανδρέας Τζαναβάρης είναι Υποψήφιος Διδάκτορας Νεότερης Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, με την υπό εκπόνηση διδακτορική του διατριβή να τιτλοφορείται «Λόγοι περί Ελευθερίας: Ιδεολογία και Πολιτική στην επανάσταση του 1821». Η διατριβή του εστιάζει στις διανοητικές, πολιτικές και πολιτειακές προσλήψεις και συνδηλώσεις της Ελλάδας και της Ελληνικής Επανάστασης από την Βρετανική κοινωνία του πρώιμου 19ου αιώνα, και, ως εκ τούτου, την σχετική σημασία που η τελευταία έχει για το μέλλον της Ευρώπης και του Δυτικού Κόσμου. Έχει σπουδάσει Πολιτική Επιστήμη στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, και Intellectual History στο Πανεπιστήμιο του St Andrews. Στα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνεται η Νεότερη και Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία, η Πολιτική Θεωρία, και η προφορική Ιστορία. Έχει επιτελέσει για δυο χρόνια επικουρικό διδακτικό έργο στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και έχει υπάρξει επί σειρά ετών ερευνητής στα πλαίσια της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης ΕΚΠΑ. Έχει συμμετάσχει σε σειρά διεθνών συνεδρίων Πολιτικής Επιστήμης καθώς και Ιστορίας.
– Οι επισημάνσεις με έντονα γράμματα και οι εικόνες που συνοδεύουν το κείμενο οφείλονται στην Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη.
Διαβάστε ακόμη: