Μελετώντας της απαρχές του αντικομμουνισμού. Τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1920 στην Ελλάδα –
Μια συστηματική έρευνα περί αντικομμουνισμού είναι λογικό να απαιτεί, πριν απ’ όλα, μια λεξικογραφική-εννοιολογική προσέγγιση της λέξης, καθώς κάτω από τον όρο «αντικομμουνισμός» εντάχθηκαν κατά καιρούς τόσο οι πολιτικές ενός κράτους επιτιθέμενου στην κομμουνιστική ιδεολογία, οργάνωση ή πρακτική, όσο και οι αντεργατικές πολιτικές, οι φασιστικές και ακροδεξιές οργανώσεις αλλά και ο απλός λόγος των λαϊκών ανθρώπων εναντίον των κομμουνιστών.
Η αφίσα φέρει το μήνυμα «Έλληνες προσοχή!» και απεικονίζει την αντιομμουνιστική προπαγάνδα της εποχής, με την απειλή του κομμουνισμού (Κ.Κ.) να συνθλίβεται κάτω από τα παραδοσιακά τσαρούχια.
Το έμβλημα του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας. Το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (ΣΕΚΕ) ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1918 (1ο Συνέδριο, Πειραιάς) ως το πρώτο επαναστατικό σοσιαλιστικό κόμμα στην Ελλάδα. Αποτελώντας τον πρόδρομο του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΚΚΕ), εντάχθηκε στην Γ’ Διεθνή και μετονομάστηκε σε ΚΚΕ στο 3ο Έκτακτο Συνέδριο τον Νοέμβριο του 1924.
Ο Σεραφείμ Μάξιμος (1899-1962) ήταν μαρξιστής διανοούμενος, οικονομολόγος, ηγετικό στέλεχος του ΣΕΚΕ, βουλευτής του ΚΚΕ, και μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος.
Φωτογραφία από το Πρώτο Σοσιαλιστικό Συνέδριο που συνήλθε στον Πειραιά στις 4-10 Νοεμβρίου του 1918, όπου ιδρύθηκε το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (Σ.Ε.Κ.Ε.). Η εικόνα απεικονίζει τους συνέδρους του Α’ Πανελλαδικού Σοσιαλιστικού Συνεδρίου. Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α.
Αλέξανδρος Παπαναστασίου (1876-1936) ήταν πολιτικός επιστήμονας, κοινωνιολόγος και ηγέτης του αριστερού δημοκρατικού φιλελεύθερου χώρου, υπουργός σε πολλές κυβερνήσεις και δύο φορές πρωθυπουργός (1924 και 1932), ο ιδρυτής του πολιτεύματος της Αβασίλευτης Δημοκρατίας στην Ελλάδα τον Μάρτιο του 1924. Φωτογραφία του Αλέξανδρου Παπαναστασίου που αποτέλεσε πιθανό πρότυπο για το ζωγραφικό πορτρέτο από τον Κωνσταντίνο Παρθένη (Συλλογή Μουσείου Αλέξανδρου Παπαναστασίου, Λεβίδι Αρκαδίας).
Ο Γεώργιος Κονδύλης με τον βαθμό του συνταγματάρχη από το 1919 (Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ).
Ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος στο γραφείο του (Φωτογραφικά Αρχεία ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ, Αρχείο Ανδρέα Μιχαλακόπουλου).
Αλέξανδρος Δελμούζος (1880-1956): Ο κατεξοχήν παιδαγωγός της ηγετικής ομάδας του Εκπαιδευτικού Ομίλου (1910-27) και του δημοτικιστικού κινήματος ευρύτερα. Τρεις είναι οι πιο σημαντικές για την εξέλιξη των πραγμάτων δράσεις του: Στο Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο (Βόλος, 1908-11), στο Μαράσλειο Διδασκαλείο στην Αθήνα (1923-26) και στο Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη (1934-37).
Αλέξανδρος Οθωναίος (1879–1970) υπήρξε κορυφαίος Έλληνας στρατιωτικός (αντιστράτηγος) και πολιτικός, ένθερμος υποστηρικτής του Βενιζελισμού, ο οποίος διετέλεσε διοικητής του Β’ και Γ’ Σώματος Στρατού κατά τη διάρκεια της ταραχώδους περιόδου μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Ο στρατηγός Οθωναίος, προεδρεύων στη Δίκη των Έξι (Φωτογραφικά Αρχεία ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ).
Ανδρέας Μιχαλακόπουλος πρωθυπουργός της Ελλάδας την περίοδο 7 Οκτωβρίου 1924 – 26 Ιουνίου 1925 και υπήρξε στενός συνεργάτης του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Νεοκλής Γ. Καζάζης (1849-1936), νομικός, καθηγητής πανεπιστημίου και συγγραφέας. Υπήρξε επί σειρά δεκαετιών ο πρόεδρος της εταιρείας «Ο Ελληνισμός».
Ο Γεώργιος Κονδύλης με τη μνηστή του, ζωγράφο Θάλεια Διπλαράκου. Φωτ.: Nelly’s (Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ).
Αλεξάνταρ Σταμπολίσκι, ο ηγέτης του Αγροτικού Κόμματος και πρωθυπουργός της Βουλγαρίας, ανατράπηκε στις 9 Ιουνίου 1923.
[1] Στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Μπαμπινιώτη (2005), ο όρος δεν αναφέρεται καθόλου ενώ στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη ο ορισμός είναι παρόμοιος με αυτόν των προαναφερθέντων λεξικών: «σύνολο ιδεών και ενεργειών που χαρακτηρίζονται από εχθρότητα προς τον κομμουνισμό». Στα λεξικά του μεσοπολέμου, όπως το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της Πρωίας (1932), το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν (1927) και το Επίτομο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν (1935) του Ελευθερουδάκη, ο όρος επίσης δεν αναφέρεται ενώ στο Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης του Δημητράκου (1936-1952) αναφέρεται ως ορισμός «πάσαι αι θεωρίαι ή ομαδικαί ενέργειαι, αι καταπολεμούσαι τον κομμουνισμόν». Τέλος, στην Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια του Πυρσού (1928) αναφέρεται ο όρος «αντικοινωνισμός» ως «κοινωνική θεωρία αντικειμένη εις τον κοινωνισμόν».
[2] S. Berstein, J. J. Becker, Histoire de l’Anticommunisme en France, Παρίσι 1987.
[3] Ό.π., σ. 8.
[4] Δ. Λιβιεράτος, Κοινωνικοί αγώνες στην Ελλάδα 1923-27, Αθήνα 1985, σ. 15.
[5] Το ΣΕΚΕ είχε αποχωρήσει από την Δεύτερη Διεθνή από το 1919 και είχε εγκρίνει τα 21 σημεία του Λένιν (απαραίτητοι όροι προσχώρησης στην Τρίτη Διεθνή) από το 1922, όμως παρόλα αυτά μέχρι το 1924 δεν είχε ακόμη αποφασίσει την ένταξή του στην Τρίτη Διεθνή. Α. Δάγκας, «Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος, ελληνικό τμήμα της Κομμουνιστικής Διεθνούς», στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδος του 20ού αιώνα, τ. Β2, Αθήνα 2003, σ. 162-164.
[6] Το καλοκαίρι του 1923 ξέσπασαν μεγάλες απεργίες λόγω της απόφασης του τότε υπουργού οικονομικών και ταυτοχρόνως πρόεδρου του ΣΕΒΒ και ιδιοκτήτη της ΑΓΕΤ, Ανδρέα Χατζηκυριάκου, να μειώσει τα εργατικά ημερομίσθια κατά 30-40%. Το κράτος, λόγω και των δικτατορικών εξουσιών που του είχαν δοθεί («Επανάσταση του 1922»), θα καταστείλει βίαια τις απεργίες και θα προχωρήσει εκτός από τις συλλήψεις απεργών και κομμουνιστών, σε κατάργηση με νομοθετικό διάταγμα των συνδικάτων. Χ. Χατζηιωσήφ, «Κοινοβούλιο και δικτατορία» στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδος του 20ού αιώνα, τ. Β2, ό.π., σ. 51.
[7] Ν. Αλιβιζάτος, Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση: 1922-1974, Αθήνα 1995, σ. 19, 296.
[8] Χ. Χατζηιωσήφ, Η Γηραιά Σελήνη: Η Βιομηχανία στην Ελληνική Οικονομία 1830 – 1940, Αθήνα 1993, σ. 51-52, 295. Η ΓΣΣΕ θα αρχίσει να λειτουργεί ξανά κατόπιν νέου νομοθετικού διατάγματος στο τέλος του 1923, Λιβιεράτος, ό.π., σ. 37.
[9] Public Record Office, FO 286/858, «Communistic Monthly Report», 7 Αυγούστου 1923.
[10] Public Record Office, FO 286/858, Bentick (Άγγλος επιτετραμμένος στην Αθήνα) προς Curzon (Άγγλος υπουργός Εξωτερικών), 2 Ιουλίου 1923 και 8 Αυγούστου 1923.
[11] Α. Φλούντζης, Το φοιτητικό κίνημα: 1923-1928, Αθήνα 1983, σ. 419.
[12] Berstein, Becker, ό.π., σ. 8.
[13] Ο Γ. Καφαντάρης διαδέχτηκε τον Ε. Βενιζέλο στην πρωθυπουργία στις 6 Φεβρουαρίου 1924 κατόπιν αποχώρησης του τελευταίου λόγω ασθενείας και παρέμεινε σε αυτή τη θέση ως τις 12 Μαρτίου 1924.
[14] Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής, 11 Φεβρουαρίου 1924, σ. 205-207.
[15] Λιβιεράτος, ό.π., σ. 40-41, Σ. Μαρκέτος, «Η Ελληνική Αριστερά», στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδος του 20ού αιώνα, τ. Β2, ό.π., σ. 140.
[16] Λιβιεράτος, ό.π., σ. 47.
[17] Γ. Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων, Αθήνα 21997, σ. 251-252.
[18] Ενδεικτικοί είναι οι λόγοι του Κονδύλη στη σημαντική συνεδρία της 30 Ιουλίου 1924 όπου αναφερόμενος στο οικονομικό πρόγραμμα της κυβέρνησης Σοφούλη και στην εγκατάσταση των προσφύγων μετατόπιζε το βάρος από την ουσία (οικονομική ανασυγκρότηση μετά τον πόλεμο και αποκατάσταση προσφύγων) στον τρόπο αντιμετώπισης των κομμουνιστών: «Δεν δυνάμεθα παρά να είμεθα απολύτως ευχαριστημένοι διότι το προσφυγικόν ζήτημα το οποίον αποτελεί το μεγαλύτερον ζήτημά μας σήμερον, το οποίον δύναται να αποβή και κοινωνικόν πρόβλημα δια της εκμεταλλεύσεως των προσφύγων υπό του κομμουνισμού, το προσφυγικόν ζήτημα θα απασχολήση την Κυβέρνησιν […] Η μάζα η μεγίστη του Ελληνικού λαού είναι αγροτική, συμφέρον δε του Ελληνικού λαού είναι όπως η αστική, η αγροτική τάξις και η εργατική η μη κομμουνίζουσα αποτελέσωσιν εν σύνολον ισχυρόν, το οποίον να αντιτάξωσι κατά της ασθενείας της εποχής αυτής, κατά του κομμουνισμού». Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής, 30 Ιουλίου 1924, σ. 1115-1116.
[19] Δ. Γατόπουλος, Ανδρέας Μιχαλακόπουλος, Αθήνα 2000 (α’ έκδοση 1947), σ. 180.
[20] Ministère des Affaires Etrangères, Correspondance Politique et Commerciale, Europe, série Z, Grèce, τ. 59, Marcilly (Γάλλος πρέσβης στην Αθήνα) προς Herriot (Πρωθυπουργός Γαλλίας), 9 Οκτωβρίου 1924.
[21] Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής, 11 Νοεμβρίου 1924.
[22] Ό.π., 20 Νοεμβρίου 1924.
[23] Ό.π., 22 Νοεμβρίου 1924.
[24] Βλ. ενδεικτικά Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής 11, 19, 20, 22 Νοεμβρίου 1924, 30 Ιανουαρίου, 9 Φεβρουαρίου 1925. Χαρακτηριστικότερο όλων, το επεισόδιο στη Βουλή στις 30 Ιουλίου 1924 όπου ο Γ. Φραγκούδης θα κατηγορήσει το υπό ψήφιση διάταγμα «Περί παροχής γαιών στους συνεταιρισμούς δημοσίων υπαλλήλων» ως κομμουνιστικό και ως αρχή εγκαθίδρυσης του Μπολσεβικισμού και ο Υπουργός Εθνικής Οικονομίας Γ. Μαρής θα σπεύσει να το αποσύρει. Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής, 30 Ιουλίου 1924, σ. 1155.
[25] Βλ. ενδεικτικά, φύλλα 18 Ιουνίου και 8-11 Αυγούστου 1924.
[26] Βλ. ενδεικτικά φύλλο της 1 Ιανουαρίου 1924, όπου αναφέρεται στις απεργίες του καλοκαιριού του 1923 ως κομμουνιστικές και μεταξικές εξεγέρσεις.
[27] Καθώς οι αντιβενιζελικοί πολιτικοί, έχοντας επιλέξει να απόσχουν από τις εκλογές του 1923, δεν είχαν φωνή μέσα στη Βουλή, η παρουσία τους σε περιοδικά όπως το προαναφερθέν αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
[28] Το περιοδικό εκδιδόταν από τον αντιβενιζελικό Ιωάννη Μαλλώση, μέλος των προεδρείων της Βουλής το 1933-5, ο οποίος το 1926 εξέδωσε μια βιογραφία του Δ. Γούναρη, ιδρυτή και ηγέτη του Αντιβενιζελισμού. Στο περιοδικό αυτό δημοσίευε άρθρα όλη η πολιτική ηγεσία του αντιβενιζελισμού εκείνη την εποχή (Π. Τσαλδάρης, Κ. Δεμερτζής, Ι. Μεταξάς κ.ά.).
[29] Ι. Κωστόγιαννης, Νέα Εποχή, τ. 4, 1924, σ. 93.
[30] Μάλιστα στις αρχές του 1925 ο εκδότης θα συντάξει ερωτηματολόγιο απευθυνόμενο προς όλους τους ηγέτες του αντιβενιζελισμού, με οκτώ ερωτήσεις περί της πολιτικής κατάστασης, μία εκ των οποίων ήταν κατά πόσο θεωρούσαν τον Μπολσεβικικό κίνδυνο σοβαρό για την Ελλάδα και αν γινόταν η Ελλάδα να συμπράξει με τα αλλά βαλκανικά κράτη για να αποσοβήσει αυτό τον κίνδυνο (τεύχος 15, 1 Ιανουαρίου 1925). Στα επόμενα τεύχη θα απαντήσουν στις ερωτήσεις αυτές με άρθρα τους όλοι οι επιφανείς αντιβενιζελικοί (Π. Τσαλδάρης, Κ. Δεμερτζής, Ι. Μεταξάς, Ι. Ράλλης κ.ά.).
[31] Ορισμένοι από τους πιο γνωστούς καθηγητές ήταν οι Αδαμαντίου, Πεζόπουλος, Λογοθέτης και Σκάσσης. Φλούντζης, ό.π., σ. 163.
[32] Για τον τρόπο με τον οποίο απέτυχε η προσπάθεια βλ. Φλούντζης, ό.π., σ. 163-165.
[33] Για την ίδρυση, τους σκοπούς και τους στόχους της Παιδαγωγικής Ακαδημίας και του Μαρασλείου κατά το 1923-1924, βλ. Α. Δημαράς (επιμ.) Η Μεταρρύθμιση που δεν έγινε, Αθήνα 1974, τ. Β΄, σ. 137, 139-141.
[34] Ό.π.
[35] Ενδεικτικό της υπερβολής και του φανατισμού να αποδειχτεί η ύπαρξη κομμουνιστικού κινδύνου στην Ελλάδα ήταν η καταδίκη ακόμη και του Δ. Σολωμού ως φορέα κομμουνιστικών ιδεών. Γ. Αντωνακάκης, Τα Μαρασλειακά, Αθήνα 1926, σ. 28-30. Βλ. επίσης, Α. Δημαράς, ό.π., σ. 147, όπου αναφέρεται ότι σύμφωνα με το τελικό πόρισμα του Γ. Αντωνακάκη «το όλον ζήτημα των ‘‘Μαρασλειακών’’ ανήκει εις την σειράν της γνωστής διαμάχης των δύο γλωσσικών ιδεολογιών· η δημοτική… αυτή ήτον η πέτρα του σκανδάλου. Όλα τα άλλα αντιθρησκευτικότητες, αντεθνικότητες και ανηθικότητες ήσαν επιθέσεως μέσα,θεμιτά λογιζόμενα, κατά του κυρίως εχθρού, της δημοτικής…».
[36] Φλούντζης, ό.π., σ. 30.
[37] Χ. Δημητρακόπουλος, Κ. Κάρμας, Ι. Γεννηματάς, Ο κομμουνισμός… , ό.π., σ. 39-40.
[38] Σ. Μαρκέτος, Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου και η εποχή του: Αντινομίες του μεταρρυθμιστικού σοσιαλισμού, διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, 1998, σ. 645, Αλιβιζάτος, ό.π., σ. 350-351.
[39] Φλούντζης, ό.π., σ. 31, Λιβιεράτος, ό.π., σ. 22.
[40] Αλιβιζάτος, , ό.π., σ. 344.
[41] Φλούντζης, ό.π., σ. 31.
[42] Οι επιτροπές αποτελούνταν από τον Νομάρχη, τον Διοικητή της τοπικής Χωροφυλακής και τον εισαγγελέα εφετών. Ο μόνος που είχε δικαίωμα να ακυρώσει τις αποφάσεις των επιτροπών αυτών ήταν ο υπουργός Εσωτερικών. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 21 Απριλίου 1924.
[43] Ελεύθερον Βήμα, 14 Ιανουαρίου 1925, Σ. Μαρκεζίνης, Πολιτική Ιστορία της Συγχρόνου Ελλάδος, τ. 3, Αθήνα 1978, σ. 47.
[44] Α. Δάγκας, Recherches sur l’histoire sociale de la Grèce du Nord: le mouvement des ouvriers de tabac 1918-1928, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 344.
[45] Ελεύθερον Βήμα, 14 Ιανουαρίου 1925, Σ. Μαρκεζίνης, Πολιτική Ιστορία της Συγχρόνου Ελλάδος, ό.π., σ. 47.
[46] Σ. Μπουρνάζος, «Το ελληνικό αντικομμουνιστικό έντυπο (1925-1967)», Αρχειοτάξιο τ. 5, 2003, σ. 56, Γ. Φεσσόπουλος, Η διαφώτισις ή προπαγάνδα, Αθήνα 1948, σ.27, 29.
[47] Κ. Σκορδίλης, «Μειονότητες και προπαγάνδα στη Βόρειο Ελλάδα κατά τον Μεσοπόλεμο» Ίστωρ 7 (1994) 45. Η περίπτωση του Γ. Φεσσόπουλου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν κοιτάξει κανείς τη βιβλιογραφική του παραγωγή (Ο κομμουνισμός εν τη πράξει, 1927, Η εξέλιξις του κομμουνισμού εν Ρωσσία, 1929, κ.ά.). Αυτά τα βιβλία είναι σοβαρά, έχουν άρτια δομή και είναι καλά τεκμηριωμένα με στοιχεία και πηγές από τη Ρωσία σε αντίθεση με άλλα αντικομμουνιστικά βιβλία της εποχής, τα οποία χαρακτηρίζονται από υστερία, υπερβολή, ύβρεις και έλλειψη τεκμηρίωσης (χαρακτηριστικά αναφέρω τα βιβλία Ο κομμουνισμός και οι χιλιασταί, 1928, όπου οι κομμουνιστές παρουσιάζονται ως αντίχριστοι που πρέπει να παταχθούν όπως και οι άλλοι εχθροί της εκκλησίας, Βολταίρος, Ρενάν κλπ.,ή το Τι εστί Μπολσεβικισμός του Α. Ανδρόνικου, 1925, όπου οι κομμουνιστές παρουσιάζονται ως Εβραίοι, Μασόνοι κλπ., που συνωμοτούν για να κυριαρχήσουν στον κόσμο). Έτσι μπορούμε να συμπεράνουμε πως ο Φεσσόπουλος έκανε σοβαρό έργο για την καταπολέμηση του κομμουνισμού απευθυνόμενος όχι μόνο στους ήδη στρατευμένους αντικομμουνιστές αλλά και σε ένα «αριστερό» κοινό. Σκοπός του ήταν μάλλον να πείσει αυτούς που είχαν ήδη ενταχθεί στον ευρύτερο χώρο της αριστεράς για τα κακά του κομμουνισμού με σοβαρότητα, χωρίς υστερίες οι οποίες δεν θα είχαν κανένα αποτέλεσμα.
[48] Α. Δάγκας, «Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος, ελληνικό τμήμα της Κομμουνιστικής Διεθνούς», στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία…, τ. Β2, ό.π., σ. 195. Βλ. επίσης M. Mazower, «Η συγκρότηση του αντικομμουνιστικού κράτους», Ίστωρ 3 (1991) 66, όπου αναφέρεται ότι από τότε άρχισε να χρησιμοποιείται η αστυνομία ως μέσο πολιτικής καταστολής της αριστεράς.
[49] Φλούντζης, ό.π., σ. 29.
[50] Χ. Χατζηιωσήφ, «Κοινοβούλιο και δικτατορία», στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία…, τ. Β2, ό.π., σ. 87, Ministère des Affaires Etrangères, Correspondance Politique et Commerciale, Europe, série Z, Grèce, τ. 60, M.E. Dobrowolski (Γάλλος πρόξενος στη Θεσσαλονίκη) προς Herriot, 9 Φεβρουαρίου 1925.
[51] Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, Αρχείο Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας, τ. 108: Αναφορές του Γ’ Σώματος Στρατού, τ. 73: Υπουργείο Εσωτερικών, τ. 85: Ο κομμουνισμός στη Μακεδονία, Public Record Office (PRO), Foreign Office (FO) 286/931, Υποπρόξενος Κέρκυρας προς Cheetham (πρέσβης στην Αθήνα), 20 Μαρτίου 1925: Αναφορά της 23 Φεβρουαρίου 1925 του διοικητή του Γ’ Σώματος Στρατού Τσιρογιάννη από τα Ιωάννινα για την κατάσταση στην Ήπειρο, με τίτλο «Αναφορά αντικατασκοπείας».
[52] Λιβιεράτος, ό.π., σ. 124, Mazower, ό.π., σ. 76.
[53] Καθημερινή, 10 Μαρτίου 1925, Λιβιεράτος, ό.π., σ. 132.
[54] Γατόπουλος, ό.π., σ. 196-197, Ελεύθερον Βήμα, 8 Μαρτίου 1925.
[55] Για τον Άγγλο πρέσβη στην Αθήνα, τα συνδικάτα αυτά αποτελούσαν το πιο επικίνδυνο στοιχείο του κομμουνισμού. PRO, FO 286, 920, Cheetham προς Chamberlain, 16 Μαρτίου 1925.
[56] Λιβιεράτος, ό.π., σ. 49, Φλούντζης, ό.π., σ. 35.
[57] Ελεύθερον Βήμα, 6 Μαρτίου 1925.
[58] Σ. Μαρκέτος, «Η Ελληνική Αριστερά», στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία…, τ. Β2, ό.π., σ. 143.
[59] Ό.π..
[60] Μ. Mazower, ό.π., σ. 68.
[61] Για τη στάση των Άγγλων σχετικά με τον ελληνικό κομμουνισμό βλ. φάκελο του Public Record Office, FO 286/858, και ειδικά για τη σύνδεση των απεργιών του 1923 με τον κομμουνισμό, βλ. την αλληλογραφία του Άγγλου πρέσβη με το Υπουργείο Εξωτερικών της Αγγλίας 2 Ιουλίου και 8 Αυγούστου 1923.
[62] Δ. Λιβιεράτος, ό.π., σ. 130.
[63] Ο πρώην διευθυντής της μυστικής αστυνομίας της Ρωσίας θα φτάσει στη Θεσσαλονίκη στις 4 Απριλίου 1925 και ο Μιχαλακόπουλος θα διατάξει ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό της περιοχής να τεθεί στη διάθεσή του για να τον βοηθήσει να εκπληρώσει την αποστολή του. Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, Αρχείο Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας, φάκ. 85, εμπιστευτικό γράμμα του Μιχαλακόπουλου, 1 Απριλίου 1925 προς τη Γενική Διοίκηση Μακεδονίας.
[64] Ο Ν. Καζάζης θα δημοσιεύσει τρία χρόνια αργότερα το βιβλίο Ο Μαρξισμός Εθνικός Κίνδυνος, Αθήνα 1928.
[65] Ελεύθερον Βήμα, 24 Απριλίου 1925.
[66] Ελεύθερον Βήμα, 19 Απριλίου 1925.
[67] Μαρκέτος, «Η Ελληνική Αριστερά», στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία…, ό.π., τ. Β2, σ. 143, Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής, Νοέμβριος 1924.
[68] Τουλάχιστον μέχρι τον Ιανουάριο του 1925 θα καταφθάνουν συνεχώς εκκλήσεις στο Κοινοβούλιο για απελευθέρωσή τους. Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής, Νοέμβριος 1924-Ιανουάριος 1925.
[69] Ό.π., 11, 24 Νοεμβρίου 1924, σ. 136, 368.
[70] Το σωματείο αυτό δημιουργήθηκε στη Δράμα σαν αντίβαρο στο υπάρχον και σχετικά ισχυρό κομμουνιστικό σωματείο «Ευδαιμονία». Γ. Κουκουλές, Για μια ιστορία του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος…, Αθήνα, Οδυσσέας, χ.χ., σ. 196. Για την αποτελεσματικότητα της δράσης των «Εθνικών Σωματείων» στη Δράμα κατά του κομμουνισμού βλ. και άρθρο, «Τα Εθνικά Σωματεία και οι κομμουνισταί», Μακεδονικά Νέα, 14 Σεπτεμβρίου 1924.
[71] Φλούντζης, ό.π., σ. 32, Ελεύθερον Βήμα, 17 Σεπτεμβρίου και 12 Οκτωβρίου 1924.
[72] Κωστόγιαννης, ό.π., σ. 93, 96.
[77] Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, 30 Ιουλίου 1924, σ. 1115-1116.
[78] Β. Παπαβασιλείου, «Δράσις, Αντίδρασις, Συμβιβασμός», Νέα Εποχή, τ. 10, 1924, σ. 276.
[79] Όπως επισήμανε και ο Γ. Γιαννακόπουλος «όλες οι μεσοπολεμικές κυβερνήσεις επεδίωξαν την ταχύτερη δυνατή αφομοίωση των προσφύγων, ώστε να αποφευχθούν κοινωνικές ταραχές και η διολίσθησή τους προς την κομμουνιστική ιδεολογία», Γ. Γιαννακόπουλος (επιμ.), Προσφυγική Ελλάδα: Φωτογραφίες από το Αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1992, σ. 26.
[80] Ρ. Κούνδουρος, Η Ασφάλεια του Καθεστώτος. Πολιτικοί κρατούμενοι, εκτοπίσεις και τάξεις στην Ελλάδα 1924-1974, Αθήνα 1978, σ. 82-3.
[81] Λιβιεράτος, ό.π., σ. 40-41.
[82] Θ. Βερέμης, Οι Επεμβάσεις του Στρατού…, ό.π., σ. 146.
[83] Θ. Βερέμης, «Στρατός και Βενιζελισμός από το 1916 έως το 1935», Πρακτικά του Συμποσίου για τον Ελευθέριο Βενιζέλο, Αθήνα 1988, σ. 38-39.
[84] Θ. Βερέμης, Οι Επεμβάσεις του Στρατού…, ό.π., σ. 146.
[85] Θ. Βερέμης, «Στρατός και Βενιζελισμός από το 1916 έως το 1935», Πρακτικά…, ό.π., σ. 38-39.
[86] P. Milza, S. Berstein, Histoire du XXe siècle: 1900-1945, Παρίσι 1996, σ. 187.
[87] Οι λαϊκές κινητοποιήσεις της ίδιας χρονιάς βοήθησαν ώστε ο φόβος που δημιούργησε η καμπάνια να έχει ισχυρή επιρροή στο αποτέλεσμα των εκλογών, που κέρδισε ο Εθνικός Συνασπισμός. M. Agulhon, A. Noushi, R. Schor, La France de 1914 à 1940, Παρίσι 2001, σ. 40.
[88] J. P. Brunet, M. Launay, D’une guerre mondiale à l’autre, 1914-1945, Παρίσι 1993, σ. 123.
[89] L. S. Stavrianos, The Balkans since 1453, Λονδίνο 22002 (11958), σ. 650, G. Castellan,
Histoire des Balkans, Παρίσι 1991, σ. 427-428, Λιβιεράτος, ό.π., σ. 156-157.
[90] Μεταξύ των πιο γνωστών παραδειγμάτων ήταν ο Ε. Βενιζέλος ο οποίος διέμενε συχνά στο Παρίσι και είχε πολλούς φίλους σε όλη την Ευρώπη, ο Ι. Μεταξάς ο οποίος διατηρούσε συνεχή επαφή με την Ιταλία και τη Γερμανία και ο Α. Παπαναστασίου που διατηρούσε επαφές με τον πνευματικό κύκλο της Γερμανίας, όπου είχε κάνει τις σπουδές του.
[91] Βλ. π.χ. άρθρα του Ιουνίου 1923 και του Ιανουαρίου 1925.
[92] Βλ. Mazower, ό.π., σ. 68, όπου αναφέρει ότι μετά τις εκλογές του 1923 «η Αθήνα άρχισε να βουίζει από διαδόσεις για τις προπαγανδιστικές δραστηριότητες της Σοβιετικής Πρεσβείας ενώ λεγόταν ότι Βούλγαροι και Ρώσσοι πράκτορες έκαναν τη Θεσσαλονίκη ‘σημαντικό κομμουνιστικό κέντρο’».
[93] 3 νόμοι που ίσχυσαν από 21 Ιουλίου 1922 («zum Schutze der Republik», «über die Pflichten der Beamten zum Schutze der Republik», «über Bereitstellung von Mitteln zum Schutze der Republik»). Α. Σβώλος, Το νέον Σύνταγμα και οι βάσεις του πολιτεύματος, Αθήνα 1928, σ. 77.
[94] Αλιβιζάτος, ό.π., σ. 394-396.
[95] Ό.π., σ. 392.
[96] Ό.π., σ. 394-396.
[97] Πρακτικά των Συζητήσεων της Βουλής, 25 Μαΐου 1924, σ. 96. Χαρακτηριστικά, ο Μιχαλακόπουλος ανέφερε ότι και στο Βέλγιο υπήρχε νόμος προστασίας του πολιτεύματος, ενώ στη Γερμανία και την Αυστρία υπήρχαν νόμοι προστασίας τόσο του αυτοκράτορα όσο και των θεσμών. Επίσης, ως παράδειγμα έδινε και την Ιταλία, όπου σύμφωνα με το νόμο προστατεύονταν ο Βασιλιάς, η Βουλή και η Γερουσία από κάθε είδους προσβολή με ποινή φυλάκισης μέχρι και 10 μήνες. Τέλος, δεν παρέλειπε να αναφέρει ότι στη Γαλλία ίσχυε ακόμη η διάταξη περί προστασίας του πολιτεύματος που ίσχυε επί Ναπολέοντα. Για τις λεπτομέρειες διάφορων ευρωπαϊκών νόμων προστασίας του πολιτεύματος το 1893-1894 βλ. και Ν. Αλιβιζάτος, ό.π., σ. 394.
[98] Χ. Χατζηιωσήφ, «Κοινοβούλιο και δικτατορία» στο Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Ιστορία…, τ. Β2, ό.π., σ. 87. Για μια πιο αναλυτική περιγραφή του τρόπου δράσης των ξένων υπηρεσιών πληροφοριών στην Ελλάδα κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, βλ. Γ. Φεσσόπουλος, Η διαφώτισις…, ό.π., σ. 21-23.
[99] Για τη σύνδεση αντικομμουνισμού και αντισημιτισμού την ίδια εποχή βλ. και Mazower, ό.π., σ. 76.
*Δημήτρης Μπαχάρας
Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού – Περιοδικό Μνήμων, 29 (2008): 175-198
– Οι επισημάνσεις με έντονα γράμματα και οι εικόνες που παρατίθενται στο κείμενο, οφείλονται στην Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη.
* Ο Δημήτρης Μπαχάρας γεννήθηκε στην Αθήνα το 1975. Σπούδασε ιστορία στο Λονδίνο (MA, King’s College) και το Παρίσι (διδακτορικό, EHESS). Tα ερευνητικά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στον Εθνικό Διχασμό την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, σε θέματα δημοκρατίας, φασισμού και αντικομμουνισμού την περίοδο του Μεσοπολέμου, καθώς και στην ιστορία των προκρίτων της Πελοποννήσου τον 18ο-19ο αιώνα. Έχει επίσης ασχοληθεί με την ιστορία της Αστυνομίας Πόλεων, καθώς και με την ιστορία της ΓΣΕΒΕΕ.
Έχει εργαστεί στο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ ως υπεύθυνος του τμήματος Ιστορικών Αρχείων και ως διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Έχει συμμετάσχει σε συνέδρια στο εξωτερικό και την Ελλάδα. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί σε συλλογικούς τόμους και επιστημονικά περιοδικά στη Γαλλία και την Ελλάδα.