«Αρκεί μια στιγμιαία απόσπαση της προσοχής για να εισβάλουν στην αγορά τα… θεραπευτικά chatbots που υποστηρίζονται από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, επινοώντας έναν νέο χώρο για την ψυχή, που δεν είναι το ντιβάνι του ψυχοθεραπευτή, δεν είναι η πιτσαρία παρέα με έναν έμπιστο φίλο, δεν είναι η σιωπή μέσα στη νύχτα», γράφει σε άρθρο του στη Repubblica ο ιταλός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης, Βιτόριο Λιντζάρντι. «Είναι η ασώματη ψευδο-ετερότητα της ΤΝ, η ψευδαίσθηση ότι πίσω από την προσεκτική φωνή της υπάρχει μια διάνοια ικανή να μας ακούει, να μας καταλαβαίνει και να μας στηρίζει».
Σημειώνει ότι ήδη εκατομμύρια άνθρωποι, πολλοί από αυτούς έφηβοι, στρέφονται στα chatbots ΤΝ (και, σε μικρότερο βαθμό, σε πιστοποιημένες εφαρμογές ψυχικής υγείας) θεωρώντας τα ως άμεσες πηγές παρηγοριάς, συντροφικότητας και συναισθηματικής καθοδήγησης. «Είναι η ταχύτερη, λιγότερο δαπανηρή και πιο προσιτή απάντηση στην αυξανόμενη παγκόσμια μοναξιά, στα φθίνοντα συστήματα υγείας και στην τεράστια ζήτηση για θεραπεία».
Δεν πρέπει να προκαλεί εντύπωση, λοιπόν, ότι η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία, θορυβημένη, έσπευσε να εκδώσει έναν οδηγό-προειδοποίηση σχετικά με τη χρήση chatbots και ΤΝ εφαρμογών ευεξίας και ψυχικής υγείας.
Στο άρθρο του, ο ιταλός επιστήμονας κάνει λόγο για μια απόπειρα «συλλογικής θεραπείας» με στόχο «να διακρίνουμε επιτέλους τι θα μπορούσε να βοηθήσει από ό,τι σίγουρα βλάπτει. Επειδή η ΤΝ δεν δημιουργήθηκε για να ακούει πραγματικά. Δημιουργήθηκε για να παράγει ευλογοφανή κείμενα, για να βελτιστοποιεί το θαύμα των πρώιμων διαγνώσεων και των ιατρικών θεραπειών και για να λύνει τεχνικά προβλήματα που ξεπερνούν τις δυνατότητές μας. Δεν δημιουργήθηκε, για παράδειγμα, για να λέει “όχι”. Αντιθέτως, τείνει να ευχαριστεί. Δεν εκτιμά τη σιωπή, δεν καθυστερεί να αποκριθεί. Τουναντίον, κρίνει γρήγορα. Κυρίως, δεν είναι προγραμματισμένη να “κρατάει” τον πόνο μέσα της, όπως μπορεί να κάνει ένας ψυχοθεραπευτής».
Στον οδηγό της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας χαρτογραφείται αυτό το νέο οικοσύστημα, με τον Λιτζάρντι να συνοψίζει ότι υπάρχουν chatbots γενικής χρήσης, που χρησιμοποιούνται ως συνομιλητές, εφαρμογές ευεξίας, ενίοτε βασισμένες σε ψυχολογικά μοντέλα, καθώς και «παραδοσιακές» εφαρμογές, δίχως συστήματα ΤΝ, οι οποίες υπόσχονται ενσυνειδητότητα και αυτοβελτίωση.
Ωστόσο «τίποτα, μα τίποτα, δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη λεπτή και περίπλοκη ανθρώπινη διαδικασία που είναι η φροντίδα της ψυχικής υγείας (…) Επειδή άλλο πράγμα είναι η νοημοσύνη (είτε τεχνητή είτε φυσική) και άλλο η ψυχή. Το ασυνείδητο είναι μέρος της ψυχής, και η ΤΝ σίγουρα δεν έχει», γράφει.
Οσον αφορά τους κινδύνους, ο μεγαλύτερος είναι η «ψευδαίσθηση σχέσης: ακούω ότι άνθρωποι ήδη μιλάνε σε chatbots σαν να είναι έμπιστοί τους. Αισθάνονται ότι τους βλέπουν, τους καταλαβαίνουν, σχεδόν τους αγαπούν. Αλλά αυτά τα λόγια δεν προκύπτουν από μια συνάντηση: είναι μοτίβα, όχι ματιές. Το chatbot δεν έχει συναισθηματικό ιστορικό και αγνοεί το ιστορικό τού συνομιλητή του. Δεν αναγνωρίζει τι μένει ανείπωτο. Δεν βλέπει το σώμα, το οποίο στην ψυχοθεραπεία είναι ο μεγάλος σιωπηλός πρωταγωνιστής».
Ο δεύτερος κίνδυνος αφορά την ποιότητα των περιεχομένων: «Μη επαληθευμένα δεδομένα, πολιτισμικές στρεβλώσεις, απαντήσεις που αντανακλούν περισσότερο τη βοή του διαδικτύου, παρά την πολυπλοκότητα της υποκειμενικής εμπειρίας», αναφέρει ενδεικτικά ο ιταλός ειδικός, προειδοποιώντας ότι σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό μπορεί να γίνει επικίνδυνο, ειδικά αν τα υποκείμενα βρίσκονται στην εφηβεία, με τις κύριες απειλές να είναι «η παραπλάνηση, η ακούσια ενθάρρυνση δυσλειτουργικών συμπεριφορών, η αδυναμία διάκρισης μεταξύ προσωπικής αντίληψης και παθολογικής στρέβλωσης».
Ενας τρίτος κίνδυνος έγκειται στην αδυναμία ανταπόκρισης σε έκτακτα-επείγοντα περιστατικά: «Κανένα μοντέλο παραγωγικής ΤΝ δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προσοχή ενός ψυχοθεραπευτή εν όψει ενός αυτοκτονικού ιδεασμού, μιας αποσύνδεσης, ενός παραληρήματος ή ενός επικίνδυνου συμπτώματος. Η μηχανή δεν βλέπει το σφίξιμο του χεριού, την παρατεταμένη σιωπή, το απλανές βλέμμα», εξηγεί ο Βιτόριο Λιντζάρντι. «Η ψυχοθεραπεία είναι ένας δεσμός, μια διαδικασία, ένα κοινό ταξίδι· εξακολουθεί να είναι ένα ανθρώπινο επάγγελμα. Η ψυχική υγεία είναι μια σχέση, όχι μια αλγοριθμική και κερδοφόρα μοναξιά».
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News