Ο σκύλος λένε ότι είναι «ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου». Η φράση που αποτυπώνει την αγάπη του ανθρώπου με το κατοικίδιό του χάνεται στο βάθος του χρόνου, έχει μείνει όμως στην Ιστορία η λατρεία του βασιλιά της Πρωσίας Φρειδερίκου Β’ του Μεγάλου για τα σκυλιά, ο οποίος περιτριγυριζόταν μονίμως από έξι κομψά ιταλικά Γκρέιχαουντ. Τον ακολουθούσαν παντού, ξάπλωναν στις πολυθρόνες και στους καναπέδες του, κοιμόνταν ακόμη και στο κρεβάτι του.
Οσα πέθαναν, μάλιστα, πριν από εκείνον, τα έθαψε με τιμές στις «Πρωσικές Βερσαλλίες», όπως αποκαλούσε το μυθικό παλάτι του Σανσουσί. Και σύμφωνα με τη Stuttgarter Zeitung, αυτός φέρεται να έχει πει πρώτος το 1789 ότι «ο μόνος, ο απόλυτος και ο καλύτερος φίλος που έχει ο άνθρωπος σε αυτόν τον εγωιστικό κόσμο, ο μόνος που δεν θα τον προδώσει ούτε θα τον αρνηθεί ποτέ, είναι ο σκύλος του».
Από πού προέρχονται όμως τα πιο αγαπημένα κατοικίδια; Δύο πρόσφατες δημοσιεύσεις στο περιοδικό Nature, για τη γονιδιωματική ιστορία των πρώιμων σκύλων στην Ευρώπη και για τη διάδοση των σκύλων στη δυτική Ευρασία κατά την Παλαιολιθική εποχή, ρίχνουν φως στον τρόπο που εξαπλώθηκαν οι σκύλοι σε όλη την Ευρώπη, ενώ φωτίζουν το πώς οι ταφικές τελετές επεκτάθηκαν κάποτε και στους σκύλους.
Οι σκύλοι εξελίχθηκαν από τους λύκους κατά την Υστερη Παλαιολιθική εποχή (χρονικό διάστημα που εκτείνεται σε 12.000-50.000 χρόνια πριν), κάπου στην Ευρασία. Τα στοιχεία ότι υπήρχαν διακριτοί «ανατολικοί» και «δυτικοί» γονότυποι υποδηλώνουν ότι αυτό μπορεί να συνέβη δύο φορές: μία φορά κάπου που δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί, και άλλη μία στη σημερινή Μέση Ανατολή.
Αναζητώντας περισσότερες λεπτομέρειες, ο Λοράντ Φραντζ, από το Πανεπιστήμιο Λούντβιχ Μαξιμίλιαν του Μονάχου, και οι συνάδελφοί του εξέτασαν υπολείμματα από την Παλαιολιθική και την επακόλουθη Μεσολιθική εποχή (όταν δηλαδή οι άνθρωποι ήταν ακόμα κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες), γράφει o Economist. Τα αποτελέσματά τους συμπληρώνονται από εκείνα των ερευνητών μιας άλλης ομάδας με επικεφαλής τον Αντερς Μπέργκστρομ, από το Πανεπιστήμιο Ιστ Αγγλια στη Βρετανία, οι οποίοι πρόσθεσαν δεδομένα για ένα από τα παλαιολιθικά δείγματα, ενώ εξέτασαν επίσης δείγματα από τη Μεσολιθική και τη Νεολιθική εποχή, όταν η γεωργία είχε γίνει ο κυρίαρχος τρόπος ζωής.
Η διάκριση των πρώιμων σκύλων από τους λύκους με βάση τη μορφολογία των σκελετών τους είναι δύσκολη. Πιο χρήσιμο είναι το πυρηνικό DNA, που μπορεί περιστασιακά να εξαχθεί από καλά διατηρημένα απολιθώματα. Η ομάδα του δρ Φραντζ βρήκε έναν γενετικό θησαυρό σε δύο παλαιολιθικές τοποθεσίες: το Πινάρμπασι, στην Τουρκία, απέδωσε υλικό από μόνο ένα δείγμα 15.800 ετών, ενώ το σπήλαιο Γκαφ, στη Βρετανία, παρείχε δύο δείγματα ηλικίας 14.300 ετών. Ο σκελετός του Πινάρμπασι και ένας από το σπήλαιο Γκαφ αποδείχτηκαν λείψανα σκύλων.
Αυτά τα ευρήματα, που ανήκουν στον ανατολικό γονότυπο, είναι τα παλαιότερα γονιδιώματα σκύλων που έχουν ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα. Η σύγκρισή τους κατέδειξε δύο πράγματα. Πρώτον, ότι ο κοινός πρόγονός τους έζησε πριν από περίπου 16.900 χρόνια, σηματοδοτώντας την παλαιότερη εποχή που θα μπορούσαν να έχουν εξημερωθεί οι σκύλοι. Δεύτερον, ότι, αν και οι ομάδες ανθρώπων με τις οποίες ζούσαν τα εν λόγω ζώα ήταν γενετικώς και πολιτισμικώς διακριτές και χωρίζονταν από περίπου 4.000 χιλιόμετρα, τα σκυλιά ήταν γενετικώς παρόμοια.
Ο δρ Φραντζ και οι συνάδελφοί του εξέτασαν επίσης τρία άλλα παλαιολιθικά δείγματα, από τη Γερμανία, την Ιταλία και την Ελβετία αντίστοιχα, από τα οποία κατάφεραν να εξαγάγουν ένα δεύτερο, πιο πλούσιο είδος DNA, που κληρονομείται μέσω κυτταρικών συστατικών τα οποία ονομάζονται μιτοχόνδρια. Οι ερευνητές απέδειξαν ότι και τα τρία ήταν σκυλιά (και όχι λύκοι) και συγγενεύουν με τα απολιθώματα των σπηλαίων Πινάρμπασι και Γκαφ.
Η ομάδα του δρ Μπέργκστρομ κατάφερε να προχωρήσει περαιτέρω και να εξαγάγει πυρηνικό DNA από το ελβετικό δείγμα (το οποίο είναι 14.200 ετών), επιβεβαιώνοντας ότι είχε στενή συγγένεια με τα ζώα στο Πινάρμπασι και το σπήλαιο Γκαφ. Εξέτασαν επίσης τα ευρήματα της Μεσολιθικής και της Νεολιθικής εποχής, τα οποία παρουσιάζουν μεγαλύτερη αφθονία από αυτά της Παλαιολιθικής. Τόσο η δική τους εργασία όσο και της ομάδας του δρ Φραντζ έδειξαν ότι τα μεσολιθικά σκυλιά διατήρησαν DNA από τον ανατολικό κλάδο της οικογένειας των σκύλων.
Συγκρίνοντάς τα με τα παλαιολιθικά δείγματα, ο δρ Φραντζ κατάφερε να καταδείξει ότι υπήρξε μια περαιτέρω εισροή σκύλων ανατολικού γονότυπου, που ανακάτεψε το γενετικό μείγμα. Μέχρι τη Νεολιθική εποχή, αυτό το μείγμα είχε εμπλουτιστεί με σκύλους από τη Μέση Ανατολή, οι οποίοι πιθανώς συνόδευαν τους ανθρώπους που διέδωσαν τη γεωργία στην Ευρώπη. Αυτά τα ζώα έφεραν μαζί τους DNA από τον δυτικό κλάδο, και στο μείγμα που προέκυψε οφείλεται η γέννηση των σκύλων που υπάρχουν σήμερα στην Ευρώπη.
Η φιλία μεταξύ σκύλου και ανθρώπου κατά την Παλαιολιθική εποχή, φαινομενικά ήταν μεν στενή, αλλά και κάπως διαφορετική από τη σημερινή, σημειώνει ο Economist. Στοιχεία από το σπήλαιο Γκαφ υποδηλώνουν ότι οι ντόπιοι, οι οποίοι δεν έθαβαν τους νεκρούς τους, αλλά μάλλον τους υπέβαλλαν στη φρικτή (για τις σύγχρονες ευαισθησίες) πρακτική του ταφικού κανιβαλισμού και της «μεταθανάτιας ανθρωπογενούς τροποποίησης» (το σκάλισμα και το κόψιμο των οστών), έκαναν το ίδιο και στους σκύλους.
Οι άνθρωποι του σπηλαίου Γκαφ είναι γνωστό ότι έφτιαχναν κύπελλα από τα κρανία των νεκρών τους, ενώ το οστό της γνάθου του σκύλου που βρέθηκε εκεί φέρει μια τρύπα, που προφανώς είχε ανοιχτεί σκόπιμα. Ποιος ήταν ο σκοπός αυτής της τρύπας στο μυαλό εκείνων που την άνοιξαν, πιθανότατα δεν θα μαθευτεί ποτέ. Αλλά και μόνο το γεγονός ότι συνέβη, υποδηλώνει ότι το εν λόγω ζώο πρέπει κάποτε να σήμαινε κάτι για κάποιον.
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News