Τα Επτάνησα στην Τήνο. Έργα Επτανησίων καλλιτεχνών από τη συλλογή Παπαδόπουλου στο Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου – Νεβενία Παστάκα, Ιστορικός τέχνης
Εικ.1. Προσωπογραφία Αθανασίου Παπαδόπουλου, έργο του Α. Γεωργιάδη, λάδι σε καμβά, 90×80 εκ., Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ.2. Άποψη της τοποθέτησης των έργων στην Πινακοθήκη Παπαδόπουλου.
Πορτρέτο της Πολυξένης Παπαδόπουλου. Έργο του Ιωάννη Σκαρλάτου (1907-1956). Λάδι σε καμβά, 85Χ103 εκ.
Πορτρέτο του Ανέστη Παπαδόπουλου. Έργο του Κωνσταντίνου Ντάκου (1905-1980). Λάδι σε καμβά, 88Χ100 εκ.
Εικ.3. Αγνώστου, «Ουκ Εστίν Ώδε», 7ος αιώνας, λάδι σε καμβά, 41×64 εκ., Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ.4. Αγνώστου, «Πολεμική Σκηνή», Επτανησιακή Σχολή, λάδι σε καμβά, 61 x 1,29. Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ. 5-6. Αγνώστου, «Αλεβίζος Κοκκίνης», Επτανησιακή Σχολή, λάδι σε καμβά, 1,02×82 εκ. Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ. 5-6. Αγνώστου, «Αλεβίζος Κοκκίνης», Επτανησιακή Σχολή, λάδι σε καμβά, 1,02×82 εκ. Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ. 7. Αγνώστου, «Γυναίκα με Ρολόγια», Επτανησιακή Σχολή 18ου αιώνα, λάδι σε καμβά, 93 x80 εκ., Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ.8. Α. Κόλλας, «Προσωπογραφία Κυρίας», 19ος αιώνας, λάδι σε καμβά, 90×74 εκ. Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ.10. Κ. Γιατράς, «Μητέρα και Κόρη», λάδι σε καμβά, 1,10×1,43, εκ. Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ.11. Νικόλαος Ξυδιάς, «Προσωπογραφία Ανδρός», λάδι σε καμβά, 69 x 60 εκ. Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ.12. Περικλής Τσιριγώτης, «Ομορφιά», παστέλ σε χαρτόνι, 80,5×58 εκ.
Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
Εικ.9. Κ. Γιατράς, «Ιωάννης Καποδίστριας», λάδι σε χαρτόνι κολλημένο σε ξύλο, 34×27 εκ., Πινακοθήκη Παπαδόπουλου, Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου.
[1] Ιδιαίτερες ευχαριστίες θα ήθελα να δώσω στο Πανελλήνιο Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου και στην Διοικούσα Επιτροπή για την άδεια που μου έχει παραχωρήσει ώστε να μελετήσω το καλλιτεχνικό αρχείο του Ιδρύματος. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω ξεχωριστά τη Συντηρήτρια του Ιδρύματος, Βασιλική Μπουλέρου, για την πολύτιμη βοήθειά της όσον αφορά τη μελέτη των έργων της Πινακοθήκης Παπαδόπουλου. Ευχαριστίες οφείλω και στη Δρ. Μαριλένα Κασιμάτη, τέως επιμελήτρια της Εθνικής Πινακοθήκης, για τις εξαιρετικά σημαντικές πληροφορίες που μου έδωσε σχετικά με την περίοδο που εργάστηκε καταγράφοντας τα έργα της Πινακοθήκης Παπαδόπουλου και του Μουσείου Τηνίων Καλλιτεχνών
[2] ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΑΣΙΜΑΤΗ, Κατάλογος Έργων Πινακοθήκης Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας – Δωρεά Α. Παπαδόπουλου, Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, Φάκελος Πινακοθήκη.
[3] ΜΑΙΡΗ ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΥ, Η Πινακοθήκη της Ευαγγελιστρίας Τήνου, Περιηγητική, αρ. 121, Σεπτέμβριος -Οκτώβριος 1969, σσ. 28-31. ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΔΩΡΙΖΑΣ, Οι Τήνιοι καλλιτέχνες και τα μουσεία της Τήνου, Αθήνα 1979, σσ. 9-14.
[4] Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, Φάκελος Πινακοθήκη, Αριθμός Πρωτοκόλλου 4779/4-12-61.
[5] Πρόκειται για τα έργα Καποδίστριας του Κωνσταντίνου Γιατρά και Παναγία που αποδίδεται από τον Σπυρίδωνα Πελεκάση στον Παναγιώτη Δοξαρά. Το δεύτερο έργο είναι αμφισβητούμενο.
[6] Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, Φάκελος Πινακοθήκη, Πρωτόκολλον Παραδόσεως και Παραλαβής δωρεάς Αθανάσιου Παπαδόπουλου, 26 Φεβρουαρίου 1962.
[7] ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΑΣΙΜΑΤΗ, Έργα Τέχνης Περιμένουν Το Θαύμα, εφ. Η Καθημερινή, Κυριακή 10 Οκτωβρίου 2004.
[8] ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΑΚΕΛΛΙΩΝ, Ιστορία του εν Τήνω Ιερού Ναού του Ιδρύματος της Ευαγγελιστρίας, Σύρος 1928, σσ. 82-83, ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Ιστορία του εν Τήνω Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος της Ευαγγελιστρίας, Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, Σύρος 1952, σσ. 32-61.
[9] Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ιδρύεται το 1836.
[10] Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, «Φάκελος Αλληλογραφίας Υποτρόφων Κατωτέρων Σχολών – Νεωτέρων Ετών, Καλλιτεχνών και Μηχανικών Παρελθόντος Αιώνος» (1858-1900), «Φάκελος Διάσημων Υποτρόφων Νεωτέρων Επών» (1900-1917).
[11] «Φάκελος Υποτρόφων Αποσταλέντων εις Ευρώπην προς ευρυτέρας σπουδάς» (1858-1888).
[12] Αρχείον της Αδελφότητας των Εν Αθήναις Τηνίων, Αρχείο του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, «Φάκελος Μουσείο».
[13] Αρχείον της Αδελφότητας…, ό.π.
[14] Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, Φάκελος Πινακοθήκη, Πρωτόκολλον Παραδόσεως και Παραλαβής δωρεάς Αθανάσιου Παπαδόπουλου, 26 Φεβρουαρίου 1962.
[15] Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος…, ό.π.
[16] ΜΑΡΙΑ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑ, Η Ζωή και το Έργο Των Τηνίων Καλλιτεχνών, Ζητήματα Τεκμηρίωσης και Ερμηνείας του Μουσείου Τηνίων Καλλιτεχνών και της Πινακοθήκης του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Σχολή Επιστημών του Ανθρώπου, δημοσιευμένη προπτυχιακή εργασία, Βόλος 2005, σσ. 60-62.
[17] ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΑΣΙΜΑΤΗ, Γνωμάτευση Για Τους Πίνακες Ζωγραφικής Που Ανήκουν Στο Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, Αθήνα 30 Απριλίου 2004, Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου.
[18] ΚΑΣΙΜΑΤΗ, Γνωμάτευση. .., ό.π.
[19] ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΑΣΙΜΑΤΗ, Κατάλογος Έργων Πινακοθήκης Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας – Δωρεά Α. Παπαδόπουλου, Αρχείο Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου.
[20] Ο ιδιότυπος αυτός χρονολογικός διαχωρισμός των έργων εντοπίζεται για πρώτη φορά στο Πρωτόκολλο Παράδοσης – Παραλαβής των έργων της δωρεάς και πιθανότατα προέρχεται από τους προμηθευτές έργων του Α. Παπαδόπουλου. Ο διαχωρισμός αυτός κρατήθηκε και από την ομάδα μελέτης του μουσειολόγου Στέλιου Παπαδόπουλου προς αποφυγή σύγχυσης στην ταύτιση των έργων.
[21] Έξοδος 17,8-16.
[22] Στην επιστολή διακρίνεται η σημείωση: «Θεόν Φοβού / Νόμους Πείθου / Ο Πλούτος θνητός Η δόξα αθάνατος».
[23] Ο Τώνης Σπητέρης αποδίδει το έργο στον Νικόλαο Κουτούζη και το δημοσιεύει με τον τίτλο Πορτραίτο Αρχόντισσας. Ωστόσο, αυτό δεν τεκμηριώνεται από το αρχείο της Συλλογής ούτε από την έρευνα της Μαριλένας Κασιμάτη. Βλ. ΤΩΝΗΣ ΣΠΗΤΕΡΗΣ, Δάσκαλοι της Ελληνικής Ζωγραφικής του 19ου και 20ού αιώνα, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 98 , σ. 86.
[24] Μέχρι πρόσφατα ήταν το μοναδικό γνωστό ζωγραφικό έργο του Αυγούστου Κόλλα καθώς σώζονται κυρίως φωτογραφίες και όχι πίνακες του καλλιτέχνη.
[25] ΤΩΝΗΣ ΣΠΗΤΕΡΗΣ, «Η Προσωπογραφία στην Εφτάνησο», Νέα Εστία, αρ. 649, 1954, σσ. 3-6, ΔΩΡΑ ΜΑΡΚΑΤΟΥ, «Οι Εικαστικές Τέχνες στα Επτάνησα την Περίοδο της Επτανήσου Πολιτείας 1800-1807», Πρακτικά του Συνεδρίου Επτάνησος Πολιτεία (1800-1807) 200 χρόνια από την ίδρυσή της (1800-2000), Αργοστόλι 2003, σ. 110. ΔΩΡΑ ΜΑΡΚΑΤΟΥ, «Η Εικαστική Δημιουργία στα Επτάνησα 18ος-19ος αιώνας, Απόηχος της Δυτικής και Πρόδρομος της Νεοελληνικής Τέχνης», Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Ζητήματα Πολιτιστικής Ιστορίας, 2004, σ. 15. ΔΩΡΑ Φ. ΜΑΡΚΑΤΟΥ (επιμ.) Η Τέχνη της Επτανησιακής Σχολής 18ος-19ος αι., Δημιουργία – Υποδοχή – Πρόσληψη, κείμενα Δώρα Φ. Μαρκάτου – Σταλίνα Βουτσινά, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ιονίων Νήσων, 2014, σσ. 15, 42.
[26] ΣΤΕΛΙΟΣ ΛΥΔΑΚΗΣ, Οι Έλληνες Ζωγράφοι, Λεξικό Ελλήνων Καλλιτεχνών εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα 1976, σ. 44.
[27] ΚΩΣΤΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΣ, Προσωπογραφίες και Συνθέσεις 17ος-20ός Αιώνας. Συλλογή Κοργιαλενείου Ιστορικού-Λαογραφικού Μουσείου, Αθήνα 2004, σσ. 9-10. ΜΑΡΚΑΤΟΥ (επιμ.), Η Τέχνη της Επτανησιακής Σχολής…, ό.π., σ. 15.
[28] ΝΕΛΛΥ ΜΙΣΙΡΑΗ, «Ιστορική Αναδρομή στην Ιδέα του Συλλέγειν, Η Δημιουργία Συλλογών και η Σχέση τους με τα Μουσεία, στο Τέχνη και Συλλέκτης», Μέτσοβο 2001, σσ. 26-27.
[29] ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΑΣΙΜΑΤΗ, «Έργα Τέχνης Περιμένουν Το Θαύμα», ό.π.
[30] M. SAPHIRO, The Public and the Museum. The Museum – A Reference Guide, New York 1990, σ. 9. ΕΙΡΗΝΗ ΟΡΑΤΗ, «Συλλογές Μουσείων και Ιδρυμάτων», στο Τέχνη και Συλλέκτης, ό.π., σ. 8.
[31] ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΚΟΥΡΙΑ, «Συλλέκτες και νεοελληνική τέχνη στο πρώτο μισό του 2ού αιώνα», στο Ιστορία Της Τέχνης, τχ. 3 , Χειμώνας 2014 , σσ. 69-93.
[32] ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΑΣΙΜΑΤΗ, «Έργα Τέχνης Περιμένουν Το Θαύμα», ό.π.
Νεβενία Παστάκα, Ιστορικός τέχνης
ΙΑ΄Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο: Επτανησιακός βίος και πολιτισμός, Κεφαλονιά, 21-25 Μαΐου 2018. Εταιρεία Κεφαλληνιακών Ιστορικών Ερευνών, Αργοστόλι, 2018.