Η γιορτή των Ελευσινίων ξεκίνησε από την Ελευσίνα, αργότερα όμως καθιερώθηκε και στην Αθήνα, προς τιμήν της θεάς Δήμητρας και της Περσεφόνης. Κατά κοινή παραδοχή, επρόκειτο για την ιερότερη και πιο σεβαστή από όλες τις αρχαιοελληνικές γιορτές, ενώ υιοθετήθηκε και από τους Ρωμαίους, με αυτοκράτορες όπως ο Αύγουστος να είχαν μυηθεί στα Ελευσίνια Μυστήρια.
Οι τελετές είχαν έντονο μυστηριακό χαρακτήρα, γι’ αυτό και τα διαθέσιμα στοιχεία που υπάρχουν γι’ αυτές είναι πολύ λίγα. Οπως οι ιέρειες στους Δελφούς έφθαναν να έχουν παραισθήσεις, έτσι και εκείνες των Ελευσινίων πιστεύεται ότι βίωναν μια παραισθησιογόνα κατάσταση, και μάλιστα εντονότερη.
Στη δεκαετία του 1970 εμφανίστηκε μια θεωρία σύμφωνα με την οποία οι ιέρειες στα Ελευσίνια κατανάλωναν κάποιο ποτό που περιείχε εργότιο, ένα μύκητα, παράσιτο της σίκαλης, που προκαλούσε παραισθήσεις. Οπως αναφέρει σε δημοσίευμα του το Live Science, μια νέα μελέτη υποστηρίζει ότι αυτό είναι πιθανό να συνέβαινε, σημειώνεται ωστόσο ότι τα σχετικά ευρήματα δεν αποτελούν ιστορική απόδειξη.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Scientific Reports», παρουσιάζει τα αποτελέσματα εργαστηριακών πειραμάτων με στόχο να καταστεί το εργότιο μη τοξικό, διατηρώντας όμως τις παραισθησιογόνες ιδιότητές του. Για την έρευνα χρησιμοποιήθηκαν τεχνικές και μέθοδοι διαπιστωμένα γνωστές στην αρχαία Ελλάδα την εποχή που γίνονταν τα Ελευσίνια Μυστήρια.
Το ερώτημα
Ο Ευάγγελος Δαδιώτης, φαρμακευτικός επιστήμονας στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ανέφερε ότι το βασικό ερώτημα ήταν αν το τοξικό εργότιο θα μπορούσε ρεαλιστικά να υποστεί επεξεργασία ώστε να γίνει ψυχοδραστικό, αλλά όχι θανατηφόρο, με μεθόδους διαθέσιμες στην Αρχαιότητα.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ένα απλό διάλυμα αλισίβας (υδροξείδιο του νατρίου) από νερό και στάχτη ξύλου, γνωστό στον αρχαίο κόσμο. Η στάχτη παρήγαγε αλκαλικό διάλυμα, το οποίο με τον χρόνο διέσπασε τις τοξικές πρωτεΐνες του εργοτίου, αφήνοντας μη τοξικά υποπροϊόντα, μεταξύ των οποίων και λυσεργική αμίδη (LSA), μια παραισθησιογόνο ουσία. Η LSA είναι χημικά παρόμοια με τη λυσεργική διαιθυλαμίδη (το γνωστό LSD), αλλά πολύ λιγότερο ισχυρή.
Η μελέτη υποστηρίζει ότι οι αρχαίοι Ελληνες θα μπορούσαν να είχαν επεξεργαστεί το εργότιο με αλισίβα ώστε να παρασκευάσουν ένα μη τοξικό ψυχεδελικό ποτό για τα Ελευσίνια Μυστήρια. Ωστόσο άλλοι ειδικοί αμφισβητούν ότι αυτό πράγματι συνέβη.
Το εργότιο αναπτύσσεται στη σίκαλη και σε συγγενή φυτά. Είναι ιδιαίτερα τοξικό για τον άνθρωπο και χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στη σύνθεση του LSD.
Η ιδέα ότι οι ιέρειες έκαναν χρήση αλλά και χορηγούσαν παραισθησιογόνες ουσίες στους μύστες διατυπώθηκε στο βιβλίο «The Road to Eleusis» (1978) από τον Γκόρντον Γουάσον, τον κλασικιστή Καρλ Ρουκ και τον ελβετό χημικό Αλμπερτ Χόφμαν, ο οποίος είχε συνθέσει το LSD το 1938.
Η ένσταση
Ωστόσο η βασική ένσταση αφορούσε πάντα την τοξικότητα. Το εργότιο προκαλεί εργοτισμό, με συμπτώματα όπως σπασμούς, γάγγραινα και μαζικές δηλητηριάσεις. Μέχρι σήμερα δεν είχε αποδειχθεί πειραματικά ότι θα μπορούσε να καταστεί ασφαλές μέσω επεξεργασίας με αλισίβα.
Οι ετήσιες τελετές περιλάμβαναν πομπές, τελετουργικά λουτρά, θυσίες ζώων και νηστεία πριν από την κατανάλωση ενός μυστηριώδους ποτού, του κυκεώνα, που παρασκευαζόταν από κριθάρι και αρωματιζόταν με βότανα. Οι ερευνητές υποθέτουν ότι στο ποτό αυτό προσέθεταν εκχυλίσματα επεξεργασμένου εργοτίου. Αναφέρουν επίσης ότι το 2002 εντοπίστηκαν ίχνη ψυχοδραστικών ουσιών σε τελετουργικό αγγείο που ανακαλύφθηκε στην Ισπανία, όπου πραγματοποιούνταν τελετές Ελευσίνιων, καθώς και σε οδοντική πλάκα αρχαίου ανθρώπινου σκελετού.
Η ερευνήτρια θρησκειολογίας Σαρντέι Μοσουρίντζον από το Queen’s University στον Καναδά σημειώνει ότι, αν και η μελέτη αποδεικνύει τη χημική δυνατότητα μέσα σε ένα πιθανό αρχαίο τεχνολογικό πλαίσιο, «αυτό δεν συνιστά ιστορική απόδειξη». Δεν αποδεικνύεται ούτε ότι η συγκεκριμένη επεξεργασία χρησιμοποιήθηκε στην αρχαιότητα, ούτε ότι οι μυημένοι κατανάλωναν ψυχοδραστικές δόσεις κατά τη διάρκεια των τελετών.
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News