Την ώρα που κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο αναζητούν απεγνωσμένα τρόπους για να αντιμετωπίσουν τη δημογραφική κρίση, μια απρόσμενη εξήγηση κερδίζει έδαφος στους επιστημονικούς κύκλους. Και αυτή χωράει κυριολεκτικά στην παλάμη του χεριού μας. Σύμφωνα με νέες μελέτες που παρουσιάζει η Corriere della Sera, η αλματώδης εξάπλωση των smartphones και των κοινωνικών δικτύων ενδέχεται να συνδέεται άμεσα με τη ραγδαία πτώση των γεννήσεων που καταγράφεται τα τελευταία χρόνια σχεδόν σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Η Κίνα αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πρόκειται για μία από τις πιο ψηφιοποιημένες κοινωνίες στον κόσμο, αλλά και μία εξ αυτών που το πρόβλημα της υπογεννητικότητας είναι ιδιαίτερα οξύ. Το 2025 ο δείκτης γονιμότητας υποχώρησε για πρώτη φορά κάτω από το ένα παιδί ανά γυναίκα, επίπεδο πολύ χαμηλότερο από το 2,1 που απαιτείται για τη διατήρηση του πληθυσμού χωρίς μετανάστευση. Παρόμοια εικόνα καταγράφεται στη Νότια Κορέα, στην Ταϊβάν, στη Σιγκαπούρη και σε άλλες ιδιαίτερα τεχνολογικά ανεπτυγμένες κοινωνίες.
Το ερώτημα που απασχολεί πλέον τους ερευνητές είναι αν πρόκειται απλώς για σύμπτωση ή για σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Σύμφωνα με ανάλυση που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από το National Bureau of Economic Research στις Ηνωμένες Πολιτείες, η απάντηση ίσως βρίσκεται στην τεχνολογική επανάσταση που ξεκίνησε στις 9 Ιανουαρίου 2007, όταν ο Στιβ Τζομπς παρουσίασε το πρώτο iPhone. Οι οικονομολόγοι Κέιτλιν Νόουλς Μάγιερς και Εζέκιελ Χούπερ μελέτησαν την εξάπλωση των δικτύων της AT&T στις αμερικανικές κομητείες κατά την πρώτη περίοδο κυκλοφορίας των smartphones και διαπίστωσαν μια εντυπωσιακή συσχέτιση: όσο αυξανόταν η πρόσβαση στα έξυπνα κινητά, τόσο μειώνονταν οι γεννήσεις.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η μαζική χρήση των smartphones μπορεί να εξηγεί από το ένα τρίτο έως και το μισό της μείωσης των γεννήσεων που καταγράφηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά το 2007. Ιδιαίτερα έντονη ήταν η επίδραση στους εφήβους και στους νέους ενήλικες.
Η εξήγηση φαίνεται απλή αλλά ταυτόχρονα ανησυχητική. Τα smartphones και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αντικατέστησαν σε μεγάλο βαθμό τη φυσική κοινωνική επαφή. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι οι νέοι περνούν πλέον λιγότερο χρόνο με φίλους, λιγότερες ώρες σε κοινωνικές δραστηριότητες και γενικότερα έχουν λιγότερες ευκαιρίες για προσωπικές γνωριμίες και ερωτικές σχέσεις.
Η Corriere della Sera επισημαίνει ότι οι επιστήμονες εντοπίζουν τρεις βασικούς μηχανισμούς. Πρώτον, οι ψηφιακές αλληλεπιδράσεις υποκαθιστούν τις πραγματικές συναντήσεις. Δεύτερον, η πρόσβαση σε πληροφορίες για την αντισύλληψη και την αναπαραγωγική υγεία είναι πλέον ευκολότερη από ποτέ. Και τρίτον, η αυξημένη κατανάλωση πορνογραφικού περιεχομένου ενδέχεται να μειώνει τη συχνότητα των πραγματικών ερωτικών σχέσεων.
Παρόμοια συμπεράσματα προκύπτουν και από έρευνα των Νέιθαν Χάντσον και Ερνάν Μοσκόσο Μποέδο του Πανεπιστημίου του Σινσινάτι, οι οποίοι μελέτησαν τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βρετανία. Σύμφωνα με τα ευρήματά τους, η πτώση της γονιμότητας δεν αφορά μόνο τους εφήβους αλλά όλες τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Το αποτέλεσμα είναι ότι η δημιουργία οικογένειας μετατίθεται ολοένα και αργότερα, σε ηλικίες όπου οι πιθανότητες τεκνοποίησης αρχίζουν σταδιακά να μειώνονται.
Ωστόσο, δεν συμφωνούν όλοι με αυτή την ερμηνεία. Ο καθηγητής Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Μποκόνι, Αρνσταϊν Αασβε, θεωρεί ότι η εξήγηση είναι πιο σύνθετη. Οπως υποστηρίζει, τα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να λειτουργούν ως ένας νέος πολιτισμικός χώρος που απομακρύνει τους νέους από τις παραδοσιακές αξίες γύρω από την οικογένεια και τη γονεϊκότητα.
Ο ίδιος θέτει και μια ακόμη ενδιαφέρουσα παράμετρο: τις εφαρμογές γνωριμιών. Αντί να διευκολύνουν τη δημιουργία ζευγαριών, ίσως τελικά τη δυσκολεύουν. Οι χρήστες γίνονται ολοένα πιο επιλεκτικοί, αναζητώντας το «ιδανικό ταίρι» μέσα από ατελείωτες επιλογές, με αποτέλεσμα πολλοί να δυσκολεύονται να δεσμευτούν και να δημιουργήσουν σταθερές σχέσεις.
Η συζήτηση παραμένει ανοιχτή και οι επιστήμονες δεν έχουν καταλήξει σε οριστικά συμπεράσματα. Ωστόσο, ένα στοιχείο φαίνεται να συγκεντρώνει ολοένα περισσότερα δεδομένα: η δημογραφική κρίση δεν συνδέεται μόνο με την οικονομία, το κόστος ζωής ή το στεγαστικό πρόβλημα. Ο τρόπος με τον οποίο ζούμε, επικοινωνούμε και ερωτευόμαστε στην ψηφιακή εποχή ίσως επηρεάζει βαθύτερα από όσο πιστεύαμε το μέλλον των κοινωνιών μας. Και αν πράγματι το smartphone άλλαξε τον κόσμο, ίσως τελικά να άλλαξε και κάτι ακόμη πιο θεμελιώδες: την ίδια την απόφαση των ανθρώπων να αποκτήσουν παιδιά.
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News