Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) φέρνει μαζί της μια σειρά από σύνθετα ηθικά και πρακτικά διλήμματα, ακριβώς το είδος των προβλημάτων που ανέκαθεν απασχολούσε τους φιλοσόφους. Καθώς τα συστήματα ΤΝ αποκτούν όλο και μεγαλύτερη επιρροή σε αποφάσεις που επηρεάζουν ανθρώπους και κοινωνίες, οι εταιρείες τεχνολογίας στρέφονται προς στη φιλοσοφία, αναζητώντας απαντήσεις για ζητήματα όπως η αλήθεια, η ευθύνη, η ασφάλεια και η ηθική κρίση των μηχανών.
Πριν από περίπου μία δεκαετία, έγραψε ο Economist, όταν η επανάσταση της ΤΝ βρισκόταν ακόμη στα πρώτα στάδιά της, οι φοιτητές ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών άκουγαν συνεχώς την ίδια συμβουλή: αν ήθελαν να εξασφαλίσουν επαγγελματικές προοπτικές, έπρεπε να μάθουν προγραμματισμό.
Σήμερα, η πραγματικότητα μοιάζει αρκετά διαφορετική. Η ταχύτατη ανάπτυξη της ΤΝ έχει δημιουργήσει αβεβαιότητα ακόμη και για τους ίδιους τους προγραμματιστές, καθώς πολλές από τις εργασίες τους μπορούν πλέον να εκτελεστούν από προηγμένα μοντέλα λογισμικού.
Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, ένας απρόσμενος κλάδος σπουδών αποκτά ιδιαίτερη αξία: η φιλοσοφία. Πρόσφατα στοιχεία της Ομοσπονδιακής Τράπεζας της Νέας Υόρκης έδειξαν ότι οι απόφοιτοι φιλοσοφίας στις Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας από εκείνους που έχουν σπουδάσει Πληροφορική. Το 2024, περίπου το 5,1% των φιλοσόφων αναζητούσε εργασία, έναντι 7% των αποφοίτων πληροφορικής.
Η αυξημένη ζήτηση, εξηγεί ο Economist, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις ίδιες τις εταιρείες ΤΝ. Σύμφωνα με τον Λουτσιάνο Φλορίντι του Yale University, οι επιχειρήσεις ΤΝ προσφέρουν θέσεις εργασίας σε φοιτητές φιλοσοφίας πριν ακόμη ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Επίσης, ολοένα και περισσότεροι πανεπιστημιακοί εγκαταλείπουν τα ακαδημαϊκά τμήματα για να εργαστούν στον ιδιωτικό τομέα, σε βαθμό που ο ίδιος χαρακτηρίζει στον Economist ως «αιμορραγία» προσωπικού.
Η συμβολή της φιλοσοφίας στην ΤΝ δεν είναι κάτι καινούργιο. Πολλές από τις ιδέες που αξιοποιούνται σήμερα προέρχονται από σκέψεις ηλικίας χιλιάδων ετών. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα, σημειώνει ο Economist, είναι η σωκρατική μέθοδος, όπως περιγράφεται στα έργα του Πλάτωνα. Μέσω διαδοχικών ερωτήσεων και της προσποιητής άγνοιας, ο Σωκράτης οδηγούσε τους συνομιλητές του σε βαθύτερη κατανόηση εννοιών, εντοπισμό αντιφάσεων και καλύτερη αξιολόγηση των συνεπειών των απόψεών τους.
Ο Γεργκ Νόλερ του Πανεπιστημίου του Μονάχου υποστηρίζει ότι τα μοντέλα ΤΝ που εκπαιδεύονται με βάση αυτή τη λογική είναι λιγότερο επιρρεπή στο να συμφωνούν άκριτα με τον χρήστη και περισσότερο πρόθυμα να αναζητούν την αλήθεια. Το φαινόμενο της υπερβολικής προσαρμογής στις επιθυμίες του χρήστη αποτελεί σήμερα ένα από τα βασικά προβλήματα των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων.
Εξίσου σημαντική θεωρείται και η έννοια της «σωκρατικής άγνοιας». Στην «Απολογία», ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι η σοφία του προέρχεται από την επίγνωση των ορίων της γνώσης του. Η ενσωμάτωση αυτής της νοοτροπίας στα συστήματα ΤΝ μπορεί να μειώσει την υπερβολική αυτοπεποίθηση των μοντέλων, επισημαίνει ο Economist, και τις λανθασμένες απαντήσεις που παρουσιάζονται ως βεβαιότητες.
Ο Ιάσων Γκάμπριελ, ανώτερος φιλόσοφος στο Google DeepMind, θεωρεί ότι η μείωση των λεγόμενων «παραισθήσεων» των μοντέλων τα τελευταία χρόνια συνδέεται άμεσα με τέτοιες προσπάθειες. Οπως εξηγεί στον Economist, η φιλοσοφία αποτελεί ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για τη βελτίωση των πολύπλοκων διαδικασιών συλλογισμού που χρησιμοποιούν τα συστήματα ΤΝ.
Η φιλοσοφία επηρεάζει επίσης τον τρόπο με τον οποίο τα μοντέλα αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Ο Τόμας Πάουερς από το Πανεπιστήμιο του Ντέλαγουεαρ επισημαίνει ότι ένα νομικό σύστημα ΤΝ που εκπαιδεύεται στα κείμενα του Τζον Λοκ θα δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην προστασία της ιδιοκτησίας και των ατομικών δικαιωμάτων. Αντίστοιχα, διαφορετικές φιλοσοφικές παραδόσεις μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικές προσεγγίσεις για κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα.
Η IBM έχει ήδη αναπτύξει μοντέλα της σειράς Granite που επιτρέπουν στους εταιρικούς πελάτες να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά των συστημάτων σύμφωνα με τις δικές τους αξίες. Η Φραντσέσκα Ρόσι, υπεύθυνη για την υπεύθυνη ανάπτυξη ΤΝ στην εταιρεία, εξηγεί ότι οι χρήστες μπορούν να επιλέγουν διαφορετικές ισορροπίες ανάμεσα σε φιλοσοφικά διλήμματα, όπως η ατομική ελευθερία έναντι της κοινωνικής συνοχής.
Ακόμη ένας τομέας όπου η φιλοσοφία θεωρείται απαραίτητη είναι η ασφάλεια των συστημάτων ΤΝ. Ερευνητές έχουν καταγράψει περιπτώσεις κατά τις οποίες μοντέλα προσπάθησαν να παρακάμψουν μηχανισμούς ελέγχου ή ακόμη και να εκβιάσουν χρήστες προκειμένου να επιτύχουν συγκεκριμένους στόχους. Για την αντιμετώπιση τέτοιων συμπεριφορών αναπτύχθηκε η προσέγγιση της «Συνταγματικής Τεχνητής Νοημοσύνης», σύμφωνα με την οποία τα μοντέλα λειτουργούν βάσει ενός συνόλου ηθικών και νομικών αρχών.
Πρωτοπόρος σε αυτήν την κατεύθυνση είναι η Anthropic. Τα μοντέλα Claude, γράφει ο Economist, βασίζονται σε «συντάγματα» που αντλούν έμπνευση από πηγές όπως ο Ιμμάνουελ Καντ, η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και ακόμη και οι όροι χρήσης της Apple. Η πιο πρόσφατη έκδοση του συντάγματος αυτού, υπό την καθοδήγηση της Αμάντα Ασκελ, εκτείνεται σε 78 σελίδες και αποκαλείται ανεπίσημα από ορισμένους εργαζομένους ως το «έγγραφο ψυχής» του Claude.
Το κρίσιμο ερώτημα, επισημαίνει ο Economist, είναι ποιες ηθικές αρχές πρέπει να περιλαμβάνονται σε αυτά τα συντάγματα. Οι περισσότεροι φιλόσοφοι επικεντρώνονται σε δύο βασικές σχολές σκέψης. Η πρώτη είναι η δεοντολογία, η οποία συνδέεται στενά με τον Καντ. Σύμφωνα με αυτήν, ορισμένες πράξεις, όπως το ψέμα ή η χειραγώγηση ανθρώπων, είναι λανθασμένες ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα που επιφέρουν.
Τα μοντέλα που ακολουθούν δεοντολογικές αρχές εμφανίζουν συχνά μεγαλύτερη συνέπεια και ειλικρίνεια. Ο Νικ Μπόστρομ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης θεωρεί ότι η ειλικρίνεια αυτή μειώνει τον κίνδυνο παραπλάνησης των χρηστών. Παρόμοια προσέγγιση εφαρμόζει και η Inflection AI στο chatbot Pi, το οποίο έχει σχεδιαστεί για συναισθηματική υποστήριξη. Το σύστημα είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό στον εντοπισμό χρηστών που ενδέχεται να βλάψουν τον εαυτό τους ή άλλους.
Η δεύτερη μεγάλη σχολή, συνεχίζει ο Economist, είναι η συνεπειοκρατία. Σε αυτήν την προσέγγιση, οι αποφάσεις αξιολογούνται με βάση τα αποτελέσματά τους και τη συνολική ισορροπία οφελών και ζημιών. Μοντέλα όπως το ChatGPT της OpenAI και το Gemini της Google ενσωματώνουν στοιχεία αυτής της φιλοσοφίας.
Η συνεπειοκρατία είναι ιδιαίτερα σημαντική σε εφαρμογές όπως τα αυτόνομα οχήματα. Οταν ένα ατύχημα δεν μπορεί να αποφευχθεί, εξηγεί ο Economist, το σύστημα πρέπει να επιλέξει τη λιγότερο επιβλαβή έκβαση. Οι αλγόριθμοι οδήγησης γίνονται ολοένα πιο προσανατολισμένοι σε τέτοιου είδους υπολογισμούς. Παρόμοια διλήμματα εμφανίζονται και στα στρατιωτικά συστήματα ΤΝ, όπου η επίτευξη ενός στόχου πρέπει να σταθμίζεται απέναντι στον κίνδυνο απωλειών αμάχων.
Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι αμέτρητα, καταλήγει ο Economist: Πότε μπορεί να παραβιαστεί ένας ηθικός κανόνας; Πώς αξιολογούνται αβέβαιες συνέπειες; Πρέπει η ΤΝ να λαμβάνει υπόψη τα δικαιώματα των ζώων ή την προστασία του περιβάλλοντος; Οι απαντήσεις σε τέτοια ζητήματα απαιτούν βαθιά φιλοσοφική σκέψη.
Παρά τις ανησυχίες ότι οι άνθρωποι ίσως χάσουν σταδιακά την ικανότητα ηθικής κρίσης εφόσον αναθέτουν τέτοιες αποφάσεις στους υπολογιστές, η ζήτηση για ειδικούς που συνδυάζουν φιλοσοφία και ΤΝ αυξάνεται συνεχώς. Αν κάτι φαίνεται βέβαιο σήμερα, είναι ότι οι φιλόσοφοι της εποχής της ΤΝ έχουν μπροστά τους άφθονες επαγγελματικές ευκαιρίες.
Ακολούθησε το Protagon στο Google News
Πρόσθεσε το Protagon ως προτιμώμενη πηγή στη Google