Ο Κάρλο Γκίντζμπουρκ, που πέθανε στις 17 Ιουνίου σε ηλικία 87 ετών, υπήρξε ένας από τους κορυφαίους ιστορικούς της εποχής μας. Γιος του Λεόνε Γκίντζμπουργκ, ενός ρώσου εμιγκρέ, καθηγητή Ρωσικής Λογοτεχνίας, ο οποίος εκτελέστηκε από τους ναζί στις 24 Μαρτίου του 1944, και της Νατάλια Γκίντζμπουρκ (Λέβι), συγγραφέα και μέλος του ΚΚΙ, γεννήθηκε το 1939 στο Τορίνο μιας εβραϊκής, αστικής και προοδευτικής διανόησης που δεν υπάρχει πια, παρά μόνο ως ίχνος.
Κι εδώ τελειώνουν τα βιογραφικά στοιχεία, αφού δεν έχουν σημασία οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, αλλά μια παράλληλη γενεαλογία, που πλάστηκε μέσα από διαβάσματα, επιδράσεις, επιρροές και μαθητείες. Μέσα από τα βιβλία του, ο Γκίντζμπουρκ τους αναφέρει συχνά, από τον Γκράμσι, τον Μπρεχτ και τον ανθρωπολόγο Ερνέστο ντε Μαρτίνο, στο «Τυρί και τα σκουλήκια», μέχρι τον Άουερμπαχ, τον Λέο Σπίτζερ και τον Αντόρνο, στo τελευταίο του έργο, τον «Δεσμό της ντροπής» (2025). Και προφανώς-και ταυτόχρονα, τον Βίτγκενστάιν και τον Μαρκ Μπλόκ. Άλλωστε, οι «Θαυματουργοί βασιλείς» τον έστρεψαν στην Ιστορία, κι όχι στην ιστορία της τέχνης, στη φιλοσοφία ή την ιστορία της Λογοτεχνίας, όπως σκεφτόταν προηγουμένως. Πειθαρχίες που όλες βρίσκονται παρούσες στο έργο του, και που εμπλουτίζουν τον στοχασμό του. Έναν στοχασμό που δεν αφορά μόνο την έρευνα, αλλά και τον τρόπο που έγραψε, όπως και το ίδιο το αντικείμενο της ιστορικής επιστήμης, όπως το εννόησε και το καλλιέργησε.
Ο Γκίντζμπουργκ υπήρξε ο πιο γνωστός εκπρόσωπος ενός ιστοριογραφικού ρεύματος το οποίο δεν υπήρξε ποτέ ως τέτοιο, όπως συνήθιζε να λέει. Αυτό της μικροΐστορίας. Μιας μεθόδου, η οποία βασιζόταν στην αλλαγή κλίμακας παρατήρησης, ως αντίθετη στην ποσοτικοποίηση, την ανωνυμία, τη γενίκευση, την κανονικοποίηση και τη νόρμα, που δέσποζαν στο ιστοριογραφικό πεδίο των αρχών της δεκαετίας του 1970. Αντίθεση μεθοδολογική, αλλά και ιδεολογική. Όχι ένα ρεύμα, όχι μια σχολή, αλλά μια πειραματική στάση, η οποία βασίστηκε στη συνειδητοποίηση ότι όλα τα στάδια που καθοδηγούν την έρευνα είναι κατασκευασμένα, κι όχι δεδομένα. Από την ταυτοποίηση του αντικειμένου και της σημαντικότητάς του, την επεξεργασία των κατηγοριών με βάση τις οποίες αναλύεται, μέχρι και τους υφολογικούς κα αφηγηματικούς τρόπους μέσω των οποίων τα αποτελέσματα της έρευνας μεταδίδονται στον αναγνώστη. Ένα γνωσιακό στοίχημα, το οποίο άλλοτε χάθηκε, κι άλλοτε κερδήθηκε.
Το «πώς» της μικροϊστορίας στον Γκίντζμπουργκ μπορεί να παραλληλιστεί με το Blow up, του Αντονιόνι. Σε αυτή την ταινία, την οποία ο Ιταλός σκηνοθέτης εμπνεύστηκε από ένα διήγημα του Julio Cortazar, αφηγείται την ιστορία ενός λονδρέζου φωτογράφου ο οποίος φωτογραφίζει μια σκηνή της οποίας είναι µμάρτυρας. Όταν εμφανίζει τις φωτογραφίες, η σκηνή του φαίνεται ακατανόητη, υπάρχουν κάποιες λεπτομέρειες τις οποίες δεν μπορεί να εντάξει σε ένα εξηγητικό σχήμα. Από περιέργεια τις μεγεθύνει μέχρι του σημείου μια λεπτομέρεια, που προηγουμένως δε φαινόταν εξαιτίας του απειροελάχιστου µμεγέθους της, να τον οδηγήσει σε ένα πεδίο ανάγνωσης διαφορετικό από τα προηγούμενα. Η αλλαγή της κλίμακας του επέτρεψε να περάσει από μια ιστορία σε μια άλλη (ή και σε πολλές άλλες).
Το «γιατί» αυτής της μεταβολής της κλίμακας, είναι η απάντηση σε ένα διττό πρόβλημα. Στο πώς να βρει, να μελετήσει και να παρουσιάσει ένας ιστορικός, μαρτυρίες ανθρώπων «χωρίς φωνή» (σύμφωνα με την mainstream ιστοριογραφία της εποχής), μιας και οι ίδιες οι σωζόμενες πηγές για αυτούς σπανίζουν, αφού συνδέονται με την εξουσία, και άρα με την ανισότητα. Και ταυτόχρονα, πώς θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο, χωρίς να θαφτεί αυτή η διαφορετικότητα, μέσα σε έναν σωρό ομοιογενών και ομογενοποιημένων μαρτυριών, όπως έκανε μια ιστοριογραφία στραμμένη στην ποσοτικοποίηση και την τυποποίηση.
Αντικείμενο αυτού του ιστορικού στοιχήματος είναι το πώς να αφηγηθείς την ιστορία «αυτών που έχτισαν τις εφτάπυλες Θήβες», τις συμπεριφορές και τις κοινωνικές εμπειρίες ανθρώπων που ανήκαν στις υπάλληλες τάξεις, ατόμων και ομάδων που οι νοοτροπίες, τα θρησκευτικά πιστεύω τους, συμπλέκονταν με μια λόγια κουλτούρα, με έναν τρόπο πορώδη, δυσνόητο και δυσμετάφραστο. Αιρετικούς, εκπροσώπους μιας παράλληλης θρησκευτικότητας από αυτήν της «επίσημης», εκκλησιαστικής, ακατανόητης στους εξορκιστές ή στους ιεροεξεταστές της πρώιμης νεωτερικότητας, περιθωριακής, και άρα μη-κανονικής για πολλούς ιστορικούς της δεκαετίας του 1970, που παράβλεπαν ή παραγνώριζαν τις «εξαιρέσεις» που δεν εντάσσονταν σε έναν κανόνα που οι ίδιοι ακολουθούσαν, ασυναίσθητα.
Όλα τα παραπάνω αποτελούν την μεγάλη συνεισφορά του Κάρλο Γκίντζμπουρκ στην ιστορία. Αλλά δεν είναι μόνο αυτά. Μετά το 1989, την έκδοση της «Νυχτερινής Ιστορίας» (Storia notturna. Una decifrazione del sabba), ο Ιταλός ιστορικός στρέφεται στην αφηγηματική μορφή του δοκιμίου. Γράφοντας, μεταξύ άλλων, για τον Αριστοτέλη και τον Λορέντζο Βάλλα, για τα προπαγανδιστικά φυλλάδια του Α’ παγκοσμίου πολέμου, για τις ευρετικές συνέπειες της χρήσης μιας μηχανής αναζήτησης της βιβλιοθήκης ενός αμερικάνικου πανεπιστημίου, για το δουλεμπόριο, για τον Κόνραντ και τον Λούις Στήβενσον, για απομνημονεύματα ιησουιτών ιεραποστόλων, για τον Μακιαβέλλι και την καζουιστική, για την αγγλική λογοτεχνία και την ερμηνεία της Αγίας Γραφής.
Ταυτόχρονα, μάχεται κατά του σχετικισμού, εμμένοντας στη διάκριση μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, χωρίς ποτέ να εκπέσει στον θετικισμό ή να υπαναχωρήσει σε θέσεις που προσπαθούν να απαντήσουν στα ιστοριογραφικά ερωτήματα του 21ου αιώνα με υλικό από τον 19ο.
Για να καταλήξει, εκεί από όπου ξεκίνησε. Δηλαδή, όπως γράφει στο τελευταίο του βιβλίο, στην «ευφορία της άγνοιας», η οποία συνδέεται (στα 86 του) με την αίσθηση ότι δεν ξέρεις τίποτα, κι ότι έχεις φτάσει στο σημείο να μάθεις κάτι». Μια αίσθηση που τον προφύλαξε από το να γίνει ειδικός, περιορισμένος σε ένα γνωστικό πεδίο. Δηλαδή, μαντρωμένος και τετριμμένος.